Litera S
Szajnocha Władysław
Szajnocha Władysław (28 VI 1857 Lwów - 1 VIII 1928 Jaworze, pow. Bielsko-Biała). Geolog i paleontolog, badacz Karpat, od 1885 do 1927 prof. UJ, czł. AU i PAU, zasłużony działacz TT. Tatr dotyczy jego rozprawa Wapienie retyckie z Tatr bielskich w łupkach dolnokredowych w Lanckoro…
Szajuk-Pietraszkowa Zofia
Szajuk-Pietraszkowa Zofia (1940 Kowel - 3 III 1988 Warszawa, poch. w Wilanowie). Taterniczka, alpinistka, mgr matematyki, wykładowca Wojsk. Akademii Techn. w Warszawie. Od 1965 czł. Pol. Klubu Górskiego, współzałożycielka Studenckiego Koła Przewodników Bieszczadzkich, ratownik G…
Szalay Józef Stefan
Szalay Józef Stefan, także Szalaj (1802 - 11 V 1876 Szczawnica), syn Jana Stefana Szalaya. Właściciel i rzeczywisty twórca uzdrowiska Szczawnica w Pieninach. Zakład zdrojowy szczawnicki zapisał w swym testamencie Akademii Umiejętności w Krakowie.W 1873 był jednym z założycieli T…
Szalona Przełęcz
Szalona Przełęcz (1938, 1933 m); sedlo pod Hlúpym. S. W gł. grani Tatr Biel., między Szalonym Wierchem a Zadnimi Jatkami. Do 1978 przebiegała tędy Magistrala Tatrz.Pod koniec II wojny świat. wycofujące się ze Słowacji wojska niem. zbudowały wykuty w skale bunkier tuż nad S.P. na…
Szalony Wierch
Szalony Wierch (2062, 2061 m), dawniej Głupi Wierch; Hlúpy vrch, Šialený vrch; Thörichter Gern, Törichter Gern, Ternichter Gern; Bolond Gerő. S. Trzeci co do wysokości szczyt Tatr Biel., w ich środk. części, tuż na pn. od Przełęczy pod Kopą. Stanowi zwornik gł. grani Tatr Biel.…
szałas Terminologia
Prymitywny, zwykle drewniany (rzadziej kamienny) budynek w Tatrach (i w ogóle w Karpatach), w którym w lecie mieszkają juhasi i baca, czyli pasterze owiec (nie krów). Szałas oznacza też w ogóle sezonowe owcze gospodarstwo past. w górach, złożone niekiedy z dwóch budynków, stojąc…
szałasiska Terminologia
szałasiska lub szałasisko, w gwarze podh. sałasiska, sałasisko. Miejsce, gdzie kiedyś stał past. szałas. W Tatrach Słow. (rzadziej w Tatrach Pol.) to samo znaczenie ma słowo koszarzysko, w gwarze podh. kosarzýsko, słow. košarisko. Termin szałasiska występuje w wielu nazwach tatr…
Szałasiska Hale i polany
Szałasiska (ok. 1340-1390 m), rzadziej Stare Szałasiska lub błędnie Włosienica. Śródleśna pochyła płaśń (dawniej z szopami past.) po zach. stronie szosy do Morskiego Oka, prawie 1,5 km od tego ostatniego, u stóp wsch. stoków Opalonego, a nieco na pd.-zach. od Włosienicy leżącej…
szałaśnictwo
szałaśnictwo. Występujący w Tatrach i w ogóle w Karpatach typ gospodarki past., zwany też gospodarką szałaśniczą lub letnim wypasem górskim. Polega on na tym, że w zimie każdy właściciel hoduje sam swe owce we własnych budynkach gosp. (stajniach, owczarniach) we wsi, a w lecie p…
Szara Ławka
Szara Ławka (ok. 2290 m); Šedá lávka; Vordere Soliskoscharte; Elülső-Szoliszkó-csorba. S. Szeroka przełęcz w pd. części Soliskowej Grani, między Furkotnym Soliskiem a Szczyrbskim Soliskiem.
szarańczaki Zwierzęta
Owady z rzędu Prostoskrzydłych (Orthoptera), najstarszych owadów na świecie, występujących już w paleozoiku. Są wszystkożerne lub roślinożerne, czasem szkodniki, jak np. opaślik (Barbitistes constrictus) żerujący na świerkach wśród regli. Miramella alpina alpina, górska rasa teg…
szarotka Rośliny
szarotka (Leontopodium alpinum ), dawniej po góralsku kocie łapki lub sukiennik. Z rodziny Złożonych (Compositae). Roślina wyłącznie skał wapiennych, powszechnie znana i opiewana w prozie i w poezji. To co się nazywa potocznie jej "kwiatem", jest w rzeczywistości kilkoma lub kil…
Szarotka
Szarotka (1269 m) lub Schronisko pod Szarotką; Plesnivec, dawniej Hviezdoň i Protěž; Edelweisshütte. S. Stoi nad górnym końcem Doliny do Siedmiu Źródeł, na pd.-wsch. stokach Bujaczego Wierchu, przy znakowanej ścieżce prowadzącej z Tatrz. Kotliny na Wspólną Pastwę w Kiezmarskiej…
Szarpana Przełączka
Szarpana Przełączka (ok. 2330 m); Dračia štrbina; Drachenwandscharte; Sárkány-fal-csorba. S.Głęboko wcięta, wąska ale wybitna przełączka, stanowiąca najniższe wcięcie między Smoczym Szczytem a Wielką Szarpaną Turnią. Pierwsze wejście: Władysław Kleczyński, przew. Klemens Bachled…
Szarpane Turnie
Szarpane Turnie (2364 m); Ošarpance; Drachenwand; Sárkány-fal. S. Wybitna grupa trzech urwistych turni na końcu bocznej pd.-wsch. grani masywu Wysokiej, między Rumanową Dolinką a Złomiską Zatoką. S.T. są oddzielone od Smoczego Szczytu wąską i głęboką Szarpaną Przełączką. W grupi…
Szarpaniec
Szarpaniec (718 m); Šarpanec; Scharpanetz; Sarpanyecz. S. Małe osiedle przynależne do Białej Spiskiej, a położone przy rozstaju trzech dróg: do Białej Spiskiej, do Tatrzańskiej Kotliny i przez Rakusy do Kiezmarku.Od dawna stała tu karczma, leśniczówka i gajówka, a już w 1883 w o…
Szatan
Szatan (2432, 2416 m); Satan; Satan; Sátán. S. Wybitny szczyt Tatr Wys., stanowiący najwyższe wzniesienie Grani Baszt, mn.w. w jej środku, między Mięguszowiecką Doliną a Młynicką Doliną.Pierwsze wejście: Jan Gwalbert Pawlikowski i przew. Maciej Sieczka, ok. 1880. Zimą: Ernst Dub…
Szatani Żleb
Szatani Żleb; Satanov žlab; Satancouloir; Sátán-kuloár, Sátán-szakadék. S. Wielki żleb spadający z Szataniej Przełęczy ku pn.-wsch., w stronę Mięguszowieckiej Doliny.Nazwa: » Szatan.
Szatania Przełęcz
Szatania Przełęcz (ok. 2300 m); Satanovo sedlo; Satanscharte; Sátán-csorba. S. Wybitna przełęcz między Szatanem a Piekielnikową Turnią w masywie Diablowiny. Z przełęczy tej ku Mięguszowieckiej Dolinie spada » Szatani Żleb.Nazwa Szataniej Przełęczy: » Szatan.
szatra
szatra, w gwarze podh.: satra, sátra, sotra, rzadziej sater, plur. satry. Spotykany dawniej w Tatrach Pol. dach z gałęzi wsparty na kołkach, jako ochrona bydła czy owiec. Jest to schron bardziej prymitywny od najprostszego szałasu pasterskiego. Od słowa szatra (satra itp.) wywod…
Szatra
Szatra (ok. 1050 m). P. Miejsce w dolnej części Doliny Małej Łąki, bezpośrednio po wsch. stronie drogi jezdnej na dnie doliny, naprzeciwko odgałęzienia znakowanego szlaku wiodącego na Miętusi Przysłop. W 1933 stał tu prymitywny szałas past., wówczas użytkowany, nieco na pn. od p…
Szatra, Mała
Szatra, Mała ( 1293 m). P. Lesista czuba na zach. od Psiej Trawki w Dolinie Suchej Wody Gąsienicowej, a na pd.-wsch. od Kotlinowego Wierchu ( 1306 m). Mała Szatra znajduje się na pn.-wsch. końcu » Królowego Grzbietu.
Szatra, Wielka
Szatra, Wielka (1352, 1377 m), dawniej po prostu Szatra lub Szatry. P. Wzgórze (niewybitny zwornik) w środk. części » Królowego Grzbietu, po zach. stronie dolnej części Doliny Suchej Wody Gąsienicowej, na linii prostej łączącej Psią Trawkę z Królową Polaną. Wielka Szatra znajduj…
Szatrą, Nad
Szatrą, Nad, gwarowo Nad Sotrą. P. Zbocze po wsch. stronie dolnej części Doliny Małej Łąki, nad miejscem zwanym Szatra (ok. 1050 m).
Szatrę, Pod
Szatrę, Pod (ok. 1190-1350 m). P. Orogr. lw. zbocze Doliny Suchej Wody Gąsienicowej na pd.-zach. od Psiej Trawki, tj. na wsch. stokach grzbietu łączącego Wielką Szatrę (1377 m) z Małą Szatrą (1293 m).
szczaw
szczaw (Rumex ), z rodziny Rdestowatych (Polygonaceae ). W Tatrach rośnie kilka gatunków s. Jedną grupę stanowią tzw. potocznie "końskie szczawie": szczaw alpejski (Rumex alpinus ), s. kędzierzawy(R. crispus), s. tępolistny (R. obtusifolius), wszystkie o dużych lub dość dużych l…
szczawiór alpejski
szczawiór alpejski (Oxyria digyna ), z rodziny Rdestowatych (Polygonaceae). Niewielka roślinka o listkach w różyczce, nerkowatych, ciemnozielonych, o łodyżce kwiatowej do 20-25 cm wysokiej, o niepozornych zielonaworóżowawych kwiatkach. Gruby, palowy korzeń wbija się głęboko w po…
szczelina Terminologia
Termin używany w taternictwie (podobnie jak poza nim) w różnym znaczeniu, np. oznacza niewielkie, wąskie pęknięcie w skale, do którego można wbić hak; czasem (na grani lub w ścianie) jest to szerokie i głębokie pęknięcie w skale, w którym zmieści się nawet kilka osób, a kiedy in…
szczelina brzeżna Terminologia
Wytajały (od nagrzanych słońcem skał) odstęp między płatem śniegu u podnóża ściany skalnej a skałami samej ściany. W Tatrach spotyka się takie szczeliny zasadniczo tylko w lecie, a ich głębokość dochodzi do kilkunastu m. Śnieżny bok s.b. bywa często pionowy lub nawet przewieszon…
Szczepanik-Ładygin Ksenia
Szczepanik-Ładygin Ksenia (4 IX 1950 Krzepice k. Częstochowy). Lekarz medycyny (pediatra i laryngolog). Turystka górska i jaskiniowa. W 1981 zamieszkała w Zakopanem. Autorka przewodników krajoznawczych: Zakopane (Wa., Kr. 1991), Tatry Zachodnie (Wa., Kr. 1993, wsp. ze Zbigniewem…
Szczepańska Maria Monika
Szczepańska Maria Monika, z domu Perlberżanka (? - 10 VII 1991 Warszawa, poch. w Krakowie). Publicystka i pisarka, taterniczka, żona » Jana Alfreda Szczepańskiego.Taternictwo uprawiała w 1929-39, gł. w towarzystwie Jana Alfreda Szczepańskiego, ale także innych osób (np. Lida Sko…
Szczepański Alfred
Szczepański Alfred (25 V 1908 Kraków - 17 II 1954 tamże), brat » Jana Alfreda Szczepańskiego. Taternik, z zawodu technik dentystyczny. W okresie międzywoj. był jednym z najlepszych pol. wspinaczy i zdobywcą wielu wspaniałych dróg skalnych w Tatrach, przeważnie w towarzystwie swe…
Szczepański Alfred
Szczepański Alfred (1840 Tarnów - 8 V 1909 Kraków). Literat, publicysta, działacz społ. i patriotyczny, studia na UJ. W 1863 uczestniczył w Powstaniu Styczniowym jako naczelnik (komisarz cywilny) miasta Krakowa z ramienia Rządu Narodowego; uwięziony przez władze austr. i skazany…
Szczepański Jan
Szczepański Jan (14 IX 1913 Ustroń, pow. cieszyński). Socjolog (Uniw. Pozn. 1936, dr 1939), od 1952 prof. uniw., czł. PAN 1964, wiceprezes PAN 1971-80, czł. Rady Państwa 1977-82. Autor licznych prac z zakresu historii i teorii socjologii, z dziedziny wychowania i organizacji szk…
Szczepański Jan Alfred
Szczepański Jan Alfred, pseud. Jaszcz (9 XI 1902 Kraków - 20 III 1991 Warszawa, poch. w Krakowie), syn » Ludwika Szczepańskiego. Literat, publicysta, krytyk teatr. i film., w okresie międzywoj. jeden z czołowych pol. taterników i alpinistów. Taternictwo uprawiał od 1922, początk…
Szczepański Jan Józef
Szczepański Jan Józef (12 I 1919 Warszawa). Prozaik (studia orientalistyki UW 1938-39 i UJ do 1947, mgr), tłumacz, publicysta, taternik. Walczył w kampanii wrześniowej 1939 i podczas okupacji jako oficer AK w partyzantce. Turysta i taternik zwł. w pierwszych latach po II wojnie…
Szczepański Ludwik
Szczepański Ludwik (5 III 1872 Kraków - 19 II 1954 tamże). Literat, publicysta, dziennikarz. Był jednym z pierwszych poetów okresu Młodej Polski i założycielem tygodnika krakowskiego "Życie" , które za jego redakcji w 1897-1900 odegrało dużą rolę w pol. życiu artyst. i literacki…
szczerba
szczerba, zdrobn. szczerbina. Przełączka ostro wcięta w grzbiet górski, albo też niewielkie wcięcie w grani.
Szczerba
Szczerba (1823, 1822 m). P. Szerokie siodło między Wielkim Giewontem a Długim Giewontem. S. tworzy "szyję" legendarnego "śpiącego rycerza", jakiego ma przedstawiać Giewont.Od strony Kondratowej Doliny (od pd.) jest łatwo dostępna, nie należy jednak próbować schodzić z niej na st…
Szczerba Tadeusz
Szczerba Tadeusz (1926 Porąbka k. Sosnowca). Mgr inż. elektryk, kier. biura projektów urządzeń hutn. w Gliwicach, działacz tur. i w dziedzinie przewodnictwa tatrz.Od 1956 działał w KTG ZO PTTK w Gliwicach, od 1962 jako przewodniczący. Wieloletni turysta i przewodnik tatrz.: klas…