Litera Z
Z Tater a Slovenských Lázní
"Z Tater a Slovenských Lázní". Czes. dwutygodnik wydawany w 1925 w Pradze, najpierw pod powyższym tytułem (1925), a potem kolejno: "Z Tater a Našich Hor a Lázní" (1925-27) oraz "Z Našich Hor a Lázní" (1927-30). Wydawca, red. i gł. autor: Alois Chytil (1925-30). Tematyka: aktualn…
Zaborowska Irena
Zaborowska Irena, z domu Pietruszewska (4 VII 1902 Łódź - 10 III 1965 Warszawa). Malarka (studia w warsz. SSP 1923-26 i we Lwowie u prof. Antoniego Michalaka 1936-39). Malowała kompozycje figuralne, pejzaże, portrety, martwą naturę, ponadto zajmowała się architekturą wnętrz i tk…
zabytki
zabytki. Najstarsze zabytki w Tatrach (pomijając tu przyrodnicze) dotyczą dawnego górnictwa i hutnictwa. Najwięcej ich zachowało się w Kościeliskiej Dolinie (stare sztolnie, resztki urządzeń górn. i hutn., kamień młyński, w którym jest osadzony Krzyż Pola), w Kuźnicach (resztki…
Zachariasiewicz Jan
Zachariasiewicz Jan, także Zacharyasiewicz (1 IX 1823 Radymno, pow. jarosławski - 7 V 1906 Krzywcza, pow. przemyski). Dziennikarz, powieściopisarz i poeta, pochodzenia ukr., ale działający w środowisku pol. i piszący po pol., rzecznik zażegnania konfliktów narodowościowych i kla…
Zachemski Antoni
Zachemski Antoni (7 II 1903 Odrowąż - 20 III 1941 Oświęcim). Góral podh., nauczyciel (studia pedag. na UJ 1922-26), pisarz, publicysta, działacz regionalnego ruchu podhalańskiego. Jego różnorodna twórczość pisarska była publikowana od 1922, gł. w "Gaz. Podh.", od 1936 w "Ziemi P…
Zachemski Jakub
Zachemski Jakub (19 VII 1870 Odrowąż - 23 XI 1958 Wadowice), stryj » Antoniego Zachemskiego. Podh. góral, pedagog (studia na UJ), nauczyciel i dyr. szkół średnich w Krakowie i Nowym Targu, jeden z czołowych działaczy regionalnego ruchu podh., jeden z gł. założycieli Związku Podh…
Zachoval Václav
Zachoval Václav (26 IV 1912 Slatiny k. Jičína, Czechy - 20 IV 1952 w Tatrach, poch. w Slatinach). Czes. taternik, instruktor taternictwa, konstruktor maszynowy. Tatry poznał w 1946 na wycieczce tur. i w tymże roku zaczął uprawiać wspinaczkę skałkową i taternictwo. W 1948-52 nale…
zachód
zachód. Pozioma lub pochyła, podłużna, stosunkowo wąska część zbocza lub ściany górskiej, która tworzy jakby chodnik biegnący w poprzek góry; rodzaj półki, ale mniej regularny od typowej półki i zwykle dłuższy. Zdrobn.: zachodzik (tj. krótki, wąski zachód, a często mn.w. to sa
Záchranný sbor KSTL
Záchranný sbor KSTL. Organizacja ratownictwa górskiego, która powstała w 1939 lub 1940, gdy został zlikwidowany Spolok pre záchrannú službu v Tatrách. Záchranný sbor KSTL dzielił się na dwa oddziały: tatrzański i fatrzański. Tatranský záchranný sbor KSTL miał siedzibę w Nowym Sm…
zacięcie
zacięcie. Formacja skalna utworzona przez dwie skalne ścianki lub płyty (pionowe albo pochyłe) schodzące się z sobą pod kątem ostrym, prostym lub rozwartym i których linia zetknięcia biegnie z góry na dół lub ukośnie. Z. jest podobne do książki częściowo otwartej.
zacisk Terminologia
Silne zwężenie korytarza jask., przez które człowiek może się przecisnąć tylko z wielkim trudem.
Zaczyński Aleksander
Zaczyński Aleksander (24 XI 1907 Michałów, gmina Styków, pow. Iłża, woj. kieleckie). Urzędnik banku w Wierzbniku (obecnie Starachowice) i wydziału pow. iłżeckiego tamże do 1946, kiedy ze względu na zdrowie osiadł w Zakopanem. Tam w 1946-70 był kierownikiem kina i równocześnie ks…
zadni
zadni. W gwarze podh.: położony z tyłu, tylny, ostatni. Jeżeli chodzi o stawy tatrz., określa się tak staw leżący najdalej od wylotu doliny, w jej głębi. Jeżeli chodzi o szczyty i turnie w bocznych graniach tatrz., to "zadnim" nazywa się wzniesienie znajdujące się bliżej gł. gra…
Zadni Staw Gąsienicowy
Zadni Staw Gąsienicowy (1852, 1852 m) lub po prostu Zadni Staw. P. najwyżej położony z Gąsienicowych Stawów, w zach. gałęzi Gąsienicowej Doliny, u stóp Kościelca. Pow. 0,53 ha, 108 x 66 m, głęb. 8 m. Do późnego lata bywa pokryty lodem i śniegiem.
Zadni Staw Polski
Zadni Staw Polski (1890, 1890 m) lub Zadni Staw pod Kołem, albo po prostu Zadni Staw lub Staw pod Kołem. P. Najwyżej położony z Pięciu Stawów Polskich i zarazem w ogóle w Tatrach Pol. z wyjątkiem maleńkiego Zadniego Mnichowego Stawku w Dolinie za Mnichem. Z.S.P. leży u stóp Świn…
Zadni Wierch
Zadni Wierch (1067, 1062 m). P. Niewybitne wzniesienie w grzbiecie, nieco na pd. od pd.-wsch. rogu Polany Zgorzelisko. Przez płaski wierzchołek Z.W. biegnie droga dojazdowa od Drogi Balzera do dużego ośrodka wypoczynkowego na Polanie Zgorzelisko.
Zadnia Kopa
Zadnia Kopa (1673, 1672 m), dawniej Mały Upłaz; Zadná kopa; Hintere Kuppe; Hátsókúp, Hátsó Kúp. S. Jeden z najwybitniejszych szczytów w długim pn.-zach. ramieniu Szerokiej Jaworzyńskiej, między Horwackim Wierchem a Golicą. Dobrze jest widoczna z szosy do Morskiego Oka, z Doliny…
Zadnia Kopa
Zadnia Kopa (2170, 2163, 2162 m), błędnie Suchy Zadek; Nižná Bystrá, błędnie Suchý zadok; Suchy Zadok; Suhi Zadok. S. Jedno z wybitniejszych wzniesień w długim pd.-zach. grzbiecie Bystrej (2248 m), między Małą Bystrą a Skrajną Kopą. Pod Z.K. od wsch. znajduje się kotlina zwana S…
Zadnim Mnichem, Przełączka pod
Zadnim Mnichem, Przełączka pod (ok. 2135 m); Štrbina za Druhým Mníchom; Štrbina pod Druhým Mníchom; Hintere Mönchsscharte; Hátsó-Barát-csorba. PS. Wąska, b. głęboko wcięta przełączka między Zadnim Mnichem a Cubryną. Dla taterników stanowi dogodne połączenie Doliny za Mnichem z g…
zagon
zagon. W gwarze pasterzy podh. w Tatrach oznacza rodzaj zachodu (w tatern. znaczeniu tego terminu), ale często nietypowego i o różnej postaci; bywa to także żleb, depresja, szeroka półka trawiasta. W ogóle bywa to fragment terenu umożliwiający zaganianie tamtędy owiec na dalej p…
Zagon
Zagon (ok. 1400-ok. 1680 m). P. Rodzaj szerokiego, w górze stromego, przeważnie trawiastego zachodu (w tatern. znaczeniu tego terminu), który spod pn.-zach. ściany Wielkiej Turni wybiega na Zagonną Przełęcz (ok. 1680 m) w pn.-zach. grani Małołączniaka. Jest to nietypowy zachód,…
Zagonna Przełęcz
Zagonna Przełęcz (ok. 1680 m ?). P. Przełęcz w pn.-zach. grani Małołączniaka, bezpośrednio na pd.-wsch. od wierzchołka Zagonnej Turni, a ponad górnym końcem żlebu Zagon, zbiegającego ku Dolinie Małej Łąki. Nazwa przełęczy pochodzi od owego żlebu.
Zagonna Turnia
Zagonna Turnia (ok. 1710 m). P.Dość wybitna turnia w pn.-zach. grani Małołączniaka, wznosząca się stromo nad Siwarową Przełęczą (ku pd.-wsch. od niej). Oddzielona jest Zagonną Przełęczą od znacznie wyższej i masywniejszej Kobylarzowej Turni. Nazwa Z.T. pochodzi od pobliskiego żl…
Zagonny Wierch
Zagonny Wierch (2039, 2039 m), dawniej Wierch nad Żlebem Zagonnym. P. Jeden z mniej wybitnych szczytów w grzbiecie Wołoszyna, między Turnią nad Dziadem a Skrajnym Wołoszynem, bliżej tego ostatniego.Od Zagonnego Wierchu, a właściwie od Zagonnego Zwornika (tj. niepozornego zwornik…
Zagonny Żleb
Zagonny Żleb. P. Wybitny żleb, który odchodzi z Doliny Roztoki nieco powyżej Wodogrzmotów na wysokości ok. 1135 m i wznosi się stromo ku pn.-zach. (w żlebie progi z wodospadami). W górze odnogi Z.Ż. wcinają się w stoki Turni nad Dziadem i Zagonnego Wierchu.
Záhoranský L'udovít
Záhoranský Ludovít (1939). Jeden z czołowych czechosł. taterników i alpinistów oraz b. aktywny działacz organizacyjny.W Tatrach dokonał w lecie i zimie licznych wejść o wielkich trudnościach, także pierwszych, m.in. na największych ścianach. Wspinał się też wielkimi i trudnymi d…
Zahradziska
Zahradziska (ok. 955-995 m). P. Polana w dolnej części Miętusiej Doliny, tuż powyżej jej ujścia do Kościeliskiej Doliny. W dawnych czasach stał tu szałas, a polana ta wchodziła wówczas w skład Miętusiej Hali. Przez Z. przechodzi Ścieżka nad Reglami, od której odgałęzia się tutaj…
zając szarak Zwierzęta
zając szarak (Lepus europaeus), z rodziny zającowatych (Leporidae). Ogólnie znane zwierzę ssące roślinożerne, odznaczające się długimi i silnymi nogami tylnymi, dzięki którym może wykonywać wielkie skoki. W Tatrach i na Podtatrzu zające nie są nazbyt liczne: w Tatrach Pol. ok. 2…
Zajączkowski Maciej
Zajączkowski Maciej (19 IV 1909 Kraków - 9 X 1983 Edynburg). Taternik, alpinista, leśnik (dr inż.), adiunkt SGGW w Warszawie (do 1939). Prawnuk »Hieronima Ciechanowskiego. Turystykę uprawiał w Tatrach od dzieciństwa, taternictwo od 1928, dokonując również i szeregu pierwszych we…
Zakład Hydrologii i Meteorologii Tatr IMGW w Zakop
Zakład Hydrologii i Meteorologii Tatr IMGW w Zakopanem. Powołany do życia 1 VII 1964. Pełną działalność obserwacyjną i badawczą rozpoczął w 1967 po otrzymaniu własnego budynku na Krupowej Równi w Zakopanem. Zakład prowadził obserwacje i badania nauk. nad hydrologią i meteorologi…
Zakopane
"Zakopane". Pierwsze czasopismo zakop., ukazujące się w 1891 (tylko trzy numery i dodatek do nru 3), poświęcone sprawom Zakopanego i Tatr. Pisywali w nim m.in. Walery Eljasz, Stanisław Eljasz-Radzikowski, Józef Morozewicz, Stanisław Ponikło.
Zakopane
Zakopane (od ok. 740 m na Ustupie do ok. 1000 m w Kuźnicach; w centrum przy gł. poczcie 838 m). P. Miasto (dawniej wieś), najstarszy, największy i najważniejszy po pol. stronie u podnóża Tatr ośrodek uzdrowiskowy, tur. i sportów zimowych. Stałych mieszk. 29 666 w 1987, przyjezdn…
Zakopane
"Zakopane". Czasopismo zakop., ukazujące się w 1908-14 (roczniki I-VII), poświęcone sprawom Zakopanego i Tatr. Wydawca: kolejno Władysław Świeprawski, Florian Grużewski i Mariusz Zaruski (właściwie Zakop. Spółka Wydawnicza). Redaktorem w 1908-13 był Józef Żychoń, a w 1914 kolejn…
Zakopane
"Zakopane". Dwutygodnik zakop., ukazujący się w 1938 i 1939: rocz. I (XI) i II (XII). Poświęcony był sprawom Zakopanego, Tatr i Podhala. Wydawca: Zofia Trybułowa. Red.:Artur Seelieb. Poza redaktorem pisywali tu np. Wojciech Brzega, Adolf Chybiński, Adam Gadomski, Kornel Makuszyń…
Zakopane
"Zakopane". Tygodnik zakop., ukazujący się w 1929-31: roczniki I (VIII), IX i X. Zajmował się sprawami Zakopanego i Tatr, a także Podhala, Spisza i Orawy. Kolejni wydawcy: Maksymilian Skibiński, Związek Przyjaciół Zakopanego, Zarząd Uzdrowiska Zakopane. Redaktorem na początku i…
Zakopane i Tatry
"Zakopane i Tatry". Ilustr. czasopismo zakop., ukazujące się w 1931-32, a poświęcone sprawom Zakopanego i Tatr. Wydawca: Zarząd Uzdrowiska Zakopane. Red.: Maksymilian Skibiński. Artykuły ogłaszali m.in. Kornel Makuszyński i Mariusz Zaruski.
Zakopianka
Zakopianka. P. Rzeka powstająca w Zakopanem na Kamieńcu ze spływu (802 m) Cichej Wody z Bystrą. W Poroninie Zakopianka łączy się (730 m) z Porońcem dając początek rzece Biały Dunajec.
Zakopianka
"Zakopianka". Jednodniówka wydana na rzecz stowarzyszenia uczącej się młodzieży polskiej Pomoc Bratnia w Zakopanem. "Z." ukazała się tam w sierpniu 1901 pod redakcją Piotra Chmielowskiego. Jest to publikacja lit. z utworami prozą i wierszem o b. rozmaitej treści. Na tematy związ…
Zakopiańska Kotlina
Zakopiańska Kotlina. P. Środk. część » Zakopiańskiego Rowu. Leżą w niej najważniejsze centralne partie miasta Zakopanego.
Zakopiańska, Rzeczpospolita
Zakopiańska, Rzeczpospolita. Pod koniec I wojny świat., z pocz. października 1918, wobec wzmagających się niepowodzeń wojsk niem. i austr.-węg. na frontach oraz postępującego rozkładu władz austr. w Galicji, zaczęli tam Polacy myśleć o stworzeniu władzy polskiej. Pierwszą taką t…