Litera S
Spalona Kopa
Spalona Kopa (2084, 2083 m), lub po prostu Spalona; Spálená. S. Szczyt w gł. grani Tatr Zach., między Pachołem a Salatyńskim Wierchem; wznosi się między Rohacką Doliną a Głęboką Doliną (odnogą Jałowieckiej Doliny). Skalista zach. grań S.K. to » Skrzyniarki.
Spalona Przełęcz
Spalona Przełęcz (2055 m). S. W gł. grani Tatr Zach., między Pachołem a Spaloną Kopą.
Spalone Spady
Spalone Spady; Spálené spády. S. Dolny próg Spalonej Doliny, ok. 200 m wysoki, w znacznej części porośnięty lasem. Progiem tym spływa » Spalony Potok tworząc dwa wodospady: Rohacką Siklawę i Niżnią Rohacką Siklawę.
Spalony Grzbiet, Skrajny
Spalony Grzbiet, Skrajny lub Skrajna (Przednia) Spalona; Predná Spálená. S. Wybitny grzbiet oddzielający Zadnią Salatyńską Dolinę od Małej Spalonej Doliny. Kulminuje w wierzchołku Spalonej Kopy (2083 m), podobnie jak Zadni Spalony Grzbiet, dochodzący tu bardziej z pd.
Spalony Grzbiet, Zadni
Spalony Grzbiet, Zadni lub Zadnia Spalona; Zadná Spálená. S. Wybitny grzbiet odgraniczający Małą Spaloną Dolinę od Spalonej Doliny. Kulminuje w wierzchołku Spalonej Kopy (2083 m).
Spalony Potok
Spalony Potok lub Zadni Spalony Potok; Spálenský potok, Vodopádový potok. S.Główny potok w Spalonej Dolinie. Wypływa z Zielonego Stawku Zuberskiego, spływa poprzez Spalone Spady, tj. wysoki dolny próg Spalonej Doliny. Na progu tym tworzy dwa wodospady: Rohacka Siklawa i Niżnia R…
Spalony Żleb
Spalony Żleb (ok. 1100-1650 m), Spaleński Żleb; Spálený žlab, Spálenský žlab. S. Jeden ze żlebów po orogr. lw. stronie dolnej części Rohackiej Doliny, wybiegający w górę ku pd.-zach., w linii spadku trawiastego siodełka ok. 1640 m w środk. części grzbietu Skrajnego Salatyna. Żle…
spaszta
spaszta (plur. spaszty). W taternictwie słowo to oznacza strome skały lub urwisko skalne. W gwarze podh. spaszty lub sparzty to progi w łożysku potoku, po których woda spływa, ale także pionowe ściany skalne, a więc to samo co krzesanice .
Spąga
Spąga; Priečna veža; Majunketurm; Majunke-torony. S. Jedna z turni wznoszących się między Staroleśną Doliną a Lodową Dolinką, bezpośrednio na pd.-wsch. od Czerwonej Ławki, która ją oddziela od Małego Lodowego Szczytu. Ku Czerwonej Ławce opada Spąga 45-m. uskokiem. Pierwsze wejśc…
Speleo
"Speleo". Czasopismo poświęcone sprawom taternictwa (alpinizmu) jask. i speleologii. Ukazało się w Krakowie wydanie specjalne, VI 1979 oraz nr 1-2, XII 1980 jako wydawnictwo Komisji Taternictwa Jaskiniowego PZA i Komisji Speleologii ZG PTTK. Red.: Krzysztof Kleszyński.
Speleoklub Akademicki Poznań
Speleoklub Akademicki Poznań (SAP). Istnieje od 1964 pod kolejnymi nazwami: Sekcja Grotołazów Akad. Klubu Turystycznego (1964-70), Akad. Klub Speleologii i Taternictwa (1970-73), Sekcja Speleologii i Taternictwa Akad. Klubu Tur. (1973-78), Sekcja Grotołazów Akad. Klubu Alpin. (1…
Speleoklub Tatrzański PTTK
Speleoklub Tatrzański PTTK. Klub taterników jask. istniejący pod tą nazwą w Zakopanem od 1979, ale będący bezpośrednim kontynuatorem » Koła Jaskinioznawczego PTTK, założonego w 1951.W 1994 przekształcił się w samodzielne stowarzyszenie Speleoklub Tatrzański Zakopane. Według regu…
Speleoklub Warszawski PTTK
Speleoklub Warszawski PTTK. Jeden z czołowych i najstarszych klubów jask. w Polsce, o wartościowych tradycjach i ciągłej działalności skierowanej gł. w Tatry, gdzie osiągnięto znaczne sukcesy eksploracyjne i duży dorobek w dokumentacji (kartowaniu) jaskiń. Klub ten założono 1 VI…
Speleologia
"Speleologia". Czasopismo speleologiczne (trzecie z kolei w Polsce, po "Grotołazie" i "Wiercicy"), wydawane nieregularnie w Warszawie od 1959 do 1976 (t. 9, łącznie 15 zeszytów) przez Speleoklub Warszawski i Podkomisję Speleologii PTTK. Redagował komitet. Ogłaszano zwykle tylko…
Spelunka
"Spelunka". Podtytuł: Czasopismo poświęcone najwybitniejszym polskim speleologom. Publikacja satyr., wydawana w 1962-65 (mps, 6 numerów). Oprócz tekstów humor., dotyczących różnych osób, zawiera słowniczek żargonu tatern. i teksty piosenek. Red. anonimowy: Bernard Koisar.
Spilenberger David
Spilenberger David, też Spielenberger i Spillenberger (3 VIII 22 VII? 1627 Lewocza - 27 V 1684 tamże); syn Samuela Spilenbergera (lekarza), a ojciec Davida Spilenbergera jun. (też lekarza). Lekarz miejski w Lewoczy w 1655-59 i 1661-84, autor rozpraw lekarskich. W 1676 aprobował…
Spiš
"Spiš". Podtytuł: Vlastivedný zborník. Rocznik wydawany nieregularnie w Nowej Wsi Spiskiej przez tamtejsze muzeum (Vlastivedné múzeum) od 1967. Publikował prace dotyczące Spisza i Tatr z różnych dziedzin: historia, archeologia, etnografia, językoznawstwo, botanika, zoologia, spe…
Spis Michał
Spis Michał, także Spies, Spiess, Spisz i Spisch, zwany też Maydel i Meidel (II poł. XV w. - 1533). Węg. kupiec z miasta Eger, prowadzący ożywiony handel między Krakowem i Spiszem (m.in. z Lewoczą), a także z dworem król. w Budzie. Był rajcą krakowskim (consul Cracoviensis ). Od…
Spiska Grzęda
Spiska Grzęda (2481 m); Spišský štít; Déryspitze; Déry-csúcs. S. Pierwsza z kolei turnia w grani ciągnącej się od Baraniej Przełęczy w kierunku Małego Durnego Szczytu. Od S.G. ku pd.-zach. odchodzi boczna grań, w której wznoszą się » Spiskie Turniczki.Pierwsze wejście na S.G.: J…
Spiska Turnia
Spiska Turnia. S. Tatry Bielskie widziane z niektórych osiedli Zakopanego mają sylwetkę jakby jednej masywnej turni, a w rzeczywistości są to nakładające się na siebie sylwetki kilku szczytów: Murania, Nowego Wierchu, Hawrani i nawet (przy patrzeniu z niektórych kierunków) czubk…
spiski Terminologia
Są to dawne opisy rękopiśmienne stanowiące przewodniki dla poszukiwaczy skarbów, m.in. w Tatrach i ich okolicy. W spiskach opisane były drogi wiodące do miejsc, gdzie miały się znajdować ukryte i często zaklęte skarby (złoto, drogocenne kamienie) albo naturalne złoża złota itd.,…
spiski komitat
spiski komitat; Spišský komitát; Comitat Zips, Zipser Komitat, Zipser Gespanschaft; Szepes megye, Szepes vármegye; łac. comitatus Scepusiensis. Jednostka adm. dawnych Węgier, obejmująca » Spisz; istniała od II poł. XIII w. do 1918. W 1918-22, w Czechosłowacji, jednostka ta istni…
spiskie, starostwo
spiskie, starostwo. Starostwo obejmujące niegdyś tę część Spisza, która od 1412 aż do 1769 była wskutek zastawu we władaniu Polski, a więc okręg lubowelski (Lubowla, Podoliniec i Gniazda z przynależnymi wsiami) i tzw. "13 miast spiskich" (» historia). Siedzibą starostów spiskich…
Spiskie Turniczki
Spiskie Turniczki; Mačacie veže, dawniej Mačie veže; Katzentürme; Macska-tornyok. S. Dwie turnie w bocznej grani, która odgałęzia się od Spiskiej Grzędy ku pd.-zach. Bliżej tej ostatniej znajduje się wyższa turnia: Zadnia Spiska Turniczka (Zadná Mačacia veža, Zadná Mačia veža, Č…
spisko-orawski, powiat
spisko-orawski, powiat. Obejmował części Spisza i Orawy przyznane Polsce decyzją Konferencji Ambasadorów państw alianckich z 28 VII 1920, składał się więc z dwóch oddzielnych obszarów, odgraniczonych od siebie powiatem nowotarskim. Siedziba p. s.-o. znajdowała się poza jego tere…
Spismichałowa Czuba
Spismichałowa Czuba (2013, 2012 m); Zámky; Zamki, Burgberg; Zamki. S. Najwyższe i najwybitniejsze wzniesienie w długim pn.-zach. ramieniu Szerokiej Jaworzyńskiej.Nazwa S.Cz. pochodzi od leżącej u jej stóp Spismichałowej Doliny. W literaturze i na mapach S.Cz. jest czasem nazywan…
Spismichałowa Dolina
Spismichałowa Dolina; Spismichalova dolina, Michalova dolina; Spiessmichelgrund, Spitzmichels Grund, Michels Grund. S. Najdalej ku pn. położona, boczna odnoga Doliny Białej Wody, po jej wsch. stronie, z wylotem nieco powyżej spływu Białej Wody z Rybim Potokiem. Na jej terenie zn…
Spismichałowa Jaskinia
Spismichałowa Jaskinia (ok. 1590 m); Spismichalova jaskyňa. S. Na pn. zboczu Spismichałowej Doliny. Wielki otwór jaskini (ok. 5 x 5 m) jest dobrze widoczny z szosy do Morskiego Oka z okolic Wanty (przy odpowiednim oświetleniu). Długość gł. korytarzy ok. 80 m. Jaskinia od dawna z…
Spismichałowy Potok
Spismichałowy Potok. S. Płynie Spismichałową Doliną, w swym dolnym biegu skalistym jarem, po czym wpada (jako prawoboczny dopływ) do Białej Wody, nieco na pd.-wsch. od ujścia Rybiego Potoku i tuż powyżej mostu na Białej Wodzie.
Spisz
Spisz, dawniej Spiż; Spiš; Zips; Szepes, Szepesség; łac. Scepusia. PS. Kraina stanowiąca dorzecze górnego i środk. Popradu, górnego Hornadu oraz pr. dopływów rz. Białki. Obejmuje wsch. część Tatr, a graniczy z Podhalem i Liptowem. Leży przeważnie w granicach Słowacji, a tylko ma…
Spisz Polski
Spisz Polski. P. Część Spisza, która w 1920-39 i od 1945 należy do Polski. Obejmuje pn.-zach. część » Zamagurza Spiskiego. W 1938-39 do S.P. była też włączona Jaworzyna Spiska z Podspadami i Tatrami Jaworzyńskimi.Miejscowości S.P.: Niedzica, Kacwin, Niżnie i Wyżnie Łapsze, Łapsz…
Spisz Słowacki
Spisz Słowacki. S. Część Spisza, która w 1920-39 i od 1945 znajduje się w granicach Słowacji (do końca 1992 w Czechosłowacji). Obejmuje cały Spisz oprócz małej części Zamagurza Spiskiego należącego do Polski. W 1939-45 pol. część Zamagurza Spiskiego była przez Niemcy hitlerowski…
Spiszacy
Spiszacy. Mieszkańcy » Spisza. Do II wojny świat. byli to głównie Polacy, Słowacy, Niemcy spiscy i Rusini, a po wojnie zasadniczo tylko Polacy, Słowacy i Rusini, ponieważ pod koniec wojny i zaraz po niej ludność niem. na Spiszu wyemigrowała lub została wysiedlona.W latach między…
Spitzkopf
Spitzkopf. Mn.w. od poł. XIX w. zachowały się wiadomości o różnych Spitzkopfach, którzy byli przewodnikami tatrz. i niejeden z nich figuruje wśród zdobywców nowych dróg w Tatrach. Byli to Niemcy spiscy, przeważnie rolnicy osiadli we wsi Nowa Leśna na Spiszu u podnóża Tatr, rzadz…
Spitzkopf Peter
Spitzkopf Peter (ur. 1945). Kier. wydziału ochrony przyrody w dyrekcji TANAPu w Tatrz. Łomnicy. Publikuje artykuły dotyczące ochrony przyrody w Tatrach, od 1973 w czasopiśmie "Vysoké Tatry".
Spławiński Jan
Spławiński Jan (23 VIII 1909 Kraków - 22 X 1993 Zakopane). Lekarz (studia na UJ 1935), zakop. działacz sport., ratownik tatrz. Dyr. szpitala Ubezp. Społ. w Szklarskiej Porębie 1945-48, dyr. dziecięcego zakładu leczniczego UJ w Zakopanem 1948-74.W Zakopanem działał też w organiza…
Spławiński Stanisław
Spławiński Stanisław (1907 - 20 IV 1978), brat » Jana Spławińskiego. Zakop. nauczyciel (dr filoz.), przewodnik tatrz. klasy II, czł. i działacz Koła Przewodników Tatrz. w Zakopanem. Autor źródłowej pracy (mps) o historii sanatorium na Bystrem w Zakopanem.
Spolok pre záchrannú službu v Tatrách
Spolok pre záchrannú službu v Tatrách (lub Spolok záchrannej služby v Tatrách, potocznie Záchranná služba). Organizacja ratownictwa górskiego, która powstała w 1937 jako przekształcona kontynuacja swej poprzedniczki: Sdruženie pre záchrannú službu v Tatrách. Siedziba w Nowym Smo…
Sport, Hotel
"Sport, Hotel", także "Športhotel" (1284 m). S. Stoi na Smokowieckim Siodełku, nieco powyżej obecnej górnej stacji naziemnej kolei linowej ze Starego Smokowca. W 1927-28 Tatrzańska Kolej Elektryczna (Tatranská elektrická dráha) dobudowała ten hotel do pierwotnej górnej stacji ko…
spory graniczne
spory graniczne. Na Podtatrzu i w Tatrach od dawna wybuchały nieraz spory o granicę państw. (pol.-węg., potem pol.-czechosł., czy pol.-słow.), czasem komplikowane prywatnymi zatargami o posiadanie ziemi w terenach przygranicznych. Oprócz drobniejszych sporów (» Pławicki Feliks),…