Litera P
Pisaniarski Żleb
Pisaniarski Żleb (ok. 1150-1580 m). P. Wybitny długi żleb ciągnący się z Wyżniej Pisanej Polany w Kościeliskiej Dolinie w górę ku wsch. pod Upłazkową Przełączkę. Żlebem tym płynie Pisaniarski Potok.
Pisaniarskie Zdziary
Pisaniarskie Zdziary (1687 m). P.Grzbiet po pn. stronie górnej połowy Pisaniarskiego Żlebu, ku któremu opada urwistymi skałami. Ciągnie się od Upłazkowej Przełączki ku pn.-zach. w kierunku Organów.
Pisarzewska Stanisława Tomasza
Pisarzewska Stanisława Tomasza (7 III 1857 Warszawa - 16 II 1941 tamże, poch. na cment. Parafii św. Bonifacego na Czerniakowie). Nauczycielka, działaczka oświat., autorka podręczników szkolnych do tajnego nauczania pod zaborem rosyjskim. Za swą działalność i podręczniki była wię…
piszczałka
piszczałka (rzadziej fujarka). Instrument dęty, wygląda jak znane i z nizin fujarki, tj. stanowi rurkę z kory, zwykle wierzbowej, jaworowej lub jesionowej, a czasem z jarzębiny, długości od ok. 15 do ok. 50 cm, z wsuniętą wewnątrz wciętą zatyczką i wyciętymi otworkami bocznymi.…
Pitoń Józef
Pitoń Józef (1 VIII 1932 Kościelisko). Nauczyciel i instruktor wychowania fiz. (krak. AWF), działacz w podh. ruchu regionalnym (zwł. w podh. zespołach artyst.), przewodnik tatrz. (od 1963), instruktor narc. i tatern., ratownik Grupy Tatrz. GOPR (od 1967). W 1958-69 pracował w Wo…
plakaty
plakaty. Pierwsze pol. plakaty artyst. o tematyce tatrz. i podtatrz. pojawiły się pod koniec XIX w. W 1896 plakat zatytułowany Panorama Tatry reklamował w Warszawie wystawę wielkiej malowanej panoramy pod takim tytułem. Autorami plakatu byli malarze Włodzimierz Tetmajer i Władys…
planowanie przestrzenne
planowanie przestrzenne jest to opracowywanie planów zagospodarowania przestrzennego określonych obszarów pod kątem obecnych i przyszłych wszechstronnych potrzeb ich mieszkańców, z uwzględnieniem interesów ogólnokrajowych i terenów sąsiednich; równocześnie z dbałością o racjonal…
plany zagospodarowania Podtatrza
plany zagospodarowania Podtatrza. W Polsce. Najwcześniejsza działalność w tym zakresie jest omówiona pod hasłem »planowanie przestrzenne; dotyczy głównie Zakopanego. Dalszą taką działalność w latach międzywoj. podjęły: w 1934-37 Biuro Planowania Regionalnego Podhala i Beskidu Za…
plany zagospodarowania Tatr
plany zagospodarowania Tatr. Tatry Polskie. Już przed I wojną świat. dyskutowano nad zagospodarowaniem Tatr Pol., zwł. pod kątem ich ochrony, i nawet proponowano wtedy utworzenie parku nar., ale właściwego planu nie opracowano. Zresztą zarówno przed I wojną świat., jak i w począ…
platforma Terminologia
W taternictwie oznacza płaskie i poziome lub lekko pochyłe miejsce w ścianie skalnej, w żlebie lub na grani; rodzaj małego, dość regularnego tarasu; płaśń. Może być skalna, piarżysta, trawiasta. Mała platforma to platforemka.
Plávka Andrej
Plávka Andrej (18 XI 1907 Sielnica Lipt. - 11 VII 1982 Bratysława). Słow. prozaik, poeta i publicysta, w 1969-82 prezes Związku Pisarzy Słowackich. Od 1928 wydał wiele zbiorów swych wierszy, opiewających m.in. krajobrazy lipt. i tatrz., np. Tri prúty Liptova (Ma. 1942), Liptovsk…
plecak
Nie okreslony
pleń Zwierzęta
Skupienie drobnych, ok. 0,5 cm długich gąsieniczek muchy pleniówki (Lycoria militaris, dawniej Sciara), zwanej też ziemiórką. Gąsieniczki te pozlepiane razem, tworząc czasem do metra długą wielowarstwową kolumnę, wędrują cienistymi leśnymi miejscami. Są barwy szaropopielatej z c…
Plesník Pavol
Plesník Pavol (14 III 1920 Golianovo, okres Nitra). Słow. geograf (UK w Bratysławie 1944), prof. nadzw. 1965 i zwycz. 1972 (tamże). Zajmował się geografią fiz., zwł. biogeografią, m.in. piętrami roślinności i górną granicą lasu w różnych górach Słowacji i także w in. krajach. Od…
pleszczotka górska
pleszczotka górska. (Biscutella laevigata ), z rodziny Krzyżowych (Cruciferae ). Niewysoka, do 25-30 cm roślina, o podługowatych listkach przyziemnych w różyczce, brzegiem zatokowo wykrawanych, wierzchem szczecinkowato owłosionych, łodygowych mniejszych, ku górze malejących, nie…
Pleszowski Jędrzej
Pleszowski Jędrzej lub Andrzej (ok. 1810 - 23 V 1876 Bielany k. Kęt). Ksiądz kat., od 1852 do 1876 proboszcz w Bielanach. Był zapalonym turystą i wielkim miłośnikiem Tatr, dokąd urządzał corocznie wycieczki od ok. 1853. Znajomi nazywali go Królem Tatr lub Królem Tatrzańskim. Po…
pliszka górska Zwierzęta
pliszka górska (Motacilla cinerea), z rodziny pliszkowatych (Motacillidae). Niewielki ptaszek o uderzająco wydłużonym ogonku, którym nieustannie potrząsa przysiadając. Na grzbiecie jest ubarwiona popielato, od strony brzusznej żółtawo, samce mają czarne podgardle. Żyje nad wodam…
Pluciński Jan
Pluciński Jan (13 IV 1897 Jurgów, Spisz - 2 XI 1982 Nowy Targ). Pol. góral z Jurgowa, nauczyciel, działacz spisko-orawski, krajozn. i w dziedzinie ochrony zabytków, przewodnik tatrz. Pochodził z jurgowskiej rodziny góralskiej o silnym poczuciu swej narodowości polskiej. Do szkoł…
pluskwiaki Zwierzęta
Nadrząd owadów uskrzydlonych, niekiedy o skrzydłach zanikłych lub przekształconych. Wiele p. jest szkodliwych, ale są i pożyteczne, np. Periclus bioculatus, niszczyciel stonki. Do p. należą znienawidzone przez ogrodników i hodowców kwiatów, liczne gatunki mszyc (Aphidoidea), z k…
pluskwica europejska
pluskwica europejska (Cimicifuga europaea ), z rodziny Jaskrowatych (Ranunculaceae ). Pokaźna, do 2 m wysoka roślina, o dużych dwu- lub trzykrotnie pierzastosiecznych liściach i wielkim, groniastym, rozgałęzionym i nieco przewieszającym się kwiatostanie. Kwiaty drobne zielonkawo…
pluszcz kordusek Zwierzęta
pluszcz kordusek (Cinclus cinclus), z rodziny Pluszczowatych (Cinclidae). Niewielki ptaszek, zamieszkujący pobrzeża górskich potoków o czystej, szybko płynącej wodzie. Jest on barwy kasztanowoszarej z białą plamą na przodzie szyi i piersi, ogon ma b. krótki. Potrafi świetnie nur…
płachta biwakowa
płachta biwakowa, zwana też dawniej płachtą (lub workiem) Zdarskyego, a niekiedy, niewłaściwie, celtą Zdarskyego. Lekka, nieprzemakalna płachta (np. gumowana lub ortalionowa), czasem zeszyta na kształt wielkiej, otwartej koperty. Używana przez taterników i alpinistów na nieprzew…
Płaczliwa Skała
Nie okreslony
Płaczliwy Stawek
Płaczliwy Stawek (1787 m). S. Największy stawek w Rohackim Kotle, popod Żarską Przełęczą.
płaśnia Terminologia
płaśnia lub płaśń. W taternictwie mn.w. to samo, co platforma, ale zwykle większa, o nieregularnym kształcie, a także taras, nawet obszerny, to wszystko zwykle w ścianie skalnej, w żlebie lub na grani. W podh. terminologii past. to samo, a również trawiasty, zasadniczo pochyły t…
Pławicki Feliks
Pławicki Feliks (1834 - ok. 1925? Lwów?). Pochodził z Pławnic. Kapitan armii austr., w 1869 był "rządcą zakładu niżniego na Miodziusiu" w Szczawnicy (w Pieninach). W 1873 był inicjatorem założenia Tow. Tatrzańskiego i jednym z jego założycieli. P. wspólnie z Eugeniuszem Janotą o…
płaza
płaza (błędnie płaz ), plur. płazy, gen. plur. płaz lub płazów. W gwarze podh.: tram przerżnięty wzdłuż na połowę. Z płazów górale budują ściany chat.Na Podhalu od dawna było też znane nazwisko Płaza (plur. Płazi); od nazwiska swych pierwotnych właścicieli (Płaza) otrzymała nazw…
płazy
płazy (Amphibia ). Skórę mają nagą, wilgotną; żyją gł. w wodzie niektórych niżej położonych stawów i w niewielkich zbiornikach wodnych lub w miejscach wilgotnych. Są jajorodne, ciepłota ich ciała jest zmienna.W wodzie i nad wodami tatrz. żyje niewiele, bo tylko 9 gatunków płazów…
płetwonurkowanie
płetwonurkowanie. Swobodne nurkowanie i pływanie pod wodą przy użyciu specjalnego ubioru (pianka) płetw pływackich, maski (lub okularów pływackich) i ewent. aparatu oddechowego, tj. butli z tlenem (lub powietrzem albo specjalną mieszanką gazów)) noszonej na plecach i połączonej…
płochacz halny Zwierzęta
płochacz halny (Prunella collaris, Accentor alpinus), z rodziny Płochaczowatych (Prunellidae). Gatunek górski ogólnokarpacki. Ptak nieco większy od wróbla, barwy szarej i brązowej w plamki i kreseczki, pierś i boki rdzawoczerwone. Przebywa stale w górach, nawet w zimie. Wywodzi…
Płonczyński Aleksander
Płonczyński Aleksander (20 III 1820 Kraków - 12 VII 1858 tamże). Malarz (uczeń Jana Nepomucena Głowackiego), pedagog. Kształcił się w krak. Szkole Sztuk Pięknych, gdzie potem od 1847 był profesorem malarstwa krajobrazowego. Malował głównie krajobrazy i zabytki architektury. Z Gł…
Płonka Zbigniew
Płonka Zbigniew (1912 Kraków - 19 IX 1985 tamże, poch. na Cment. Salwatorskim). Narciarz wysokogórski, wybitny działacz narc., krak. zegarmistrz.W latach 1930. był członkiem i działaczem Sekcji Narc. AZS w Krakowie i sędzią narc. PZN. W latach 1950. był współorganizatorem Komisj…
płyta
płyta. Gładki fragment skały czy ściany skalnej o dość dużej płaskiej powierzchni.
płytowy
płytowy. Pokryty lub wyłożony płytami skalnymi, np. płytowa ściana, płytowy żleb, płytowa platforma.
Počúvaj Ján
Počúvaj Ján jun. (9 X 1886 Nowa Leśna - 4 IV 1969 tamże). Przewodnik tatrz., zamieszkały w Nowej Leśnej na Spiszu. Egzamin przewodnicki złożył w 1908 i od tego czasu aż do 1962 pracował jako przewodnik, i potem jeszcze do końca 1964 w HS jako dyżurny ratownik. Był jednym z najcz…
poczta
poczta. Na pocz. XIX w. na całym Podhalu i u stóp Tatr nie było żadnego urzędu pocztowego. Po kupnie dóbr szaflarskich (w 1818) Tomasz Uznański wysyłał listy przez posłańca do Jordanowa, gdzie była najbliższa stacja pocztowa dyliżansów. Urząd poczt. w Nowym Targu powstał później…
pocztówki
pocztówki lub karty pocztowe, a jeżeli z widokiem: widokówki.Ilustrowane p. zaczęto produkować w 1870 we Francji, w Niemczech, w Austrii i w Anglii, a w Polsce wkrótce po 1890. Pierwsza p. tatrzańska (tj. z tematyką tatrz. swych ilustracji) pojawiła się w Polsce w 1895 (lub wcze…
Pod Lasem
Pod Lasem (835 m); Pod Lesom. S.Osiedle położone pół km na pd.-wsch. od Dolnego Smokowca. Powstało w II poł. okresu międzywoj., gdy zaczęto tu stawiać prywatne domy i wille. Od 1958 rozrosło się w duże osiedle z licznymi blokami mieszkaniowymi dla ludzi zatrudnionych w Smokowcac…
podania ludowe
podania ludowe (także legendy, opowieści, baśnie, gawędy lub gadki). Najbardziej charakterystyczne i znane podania związane z Tatrami dotyczą m.in. następujących tematów: Bolesław Śmiały, Janosik, kaczka znosząca złote jajka, karbunkuł (rubin) na Jastrzębiej Turni, król wężów, m…
Podbańska
Podbańska (wsch. część: 972 m, zach. część: ok. 940 m), dawniej też Podbańsko i Pod Bańska; Podbanské, Podbansko, w gwarze lipt. Podbanskô; Pod Bansko, Podbansko itp.; Podbanszkó, Pod Banszko itd. S. Osiedle u samego podnóża Tatr (na granicy Tatr Wys. i Tatr Zach.), obecnie na o…