Litera W
Wrotami, Przełęcz nad
Wrotami, Przełęcz nad (ok. 2055 m); Sedlo nad Chałubińského bránou. PS. Dwusiodłowa przełęcz między Ciemnosmreczyńską Turnią a Kopą nad Wrotami. Jej pd.-wsch. siodło to Wyżnia Przełęcz nad Wrotami, a pn.-zach. siodło to Niżnia Przełęcz nad Wrotami (ok. 2055 m). Między tymi siodł…
wrotki
wrotki (Rotatoria ). Drobniutkie robaki o przejrzystych ciałach, żyjące w środowisku wodnym, w mchach potokowych. W tatrz. jeziorach w. występują czasem w b. wielkich ilościach, ale prawie niewidoczne oku ludzkiemu. Z Tatr znanych jest ponad sto gatunków w., niektóre z nich posi…
wrótka
wrótka. Przełączka, zwykle wyraźnie i dość głęboko wcięta w grań, także wąskie wcięcie w żebrze skalnym lub przejście między skałami na dnie doliny. Występuje w tatrz. nazwach geogr., albo po prostu jako Wrótka (np. w grani Giewontu czy na stokach Łomnicy), albo w nazwach złożon…
Wrótka
Wrótka (ok. 1580 m), rzadziej Kalackie Wrótka, dawniej czasem Szklana Brama. P. Otoczone skałami wybitne trawiaste siodło we wsch. grani Giewontu, między Doliną Białego a Kondratową Doliną, ponad górnym końcem Kalackiego Koryta. W Tatrach jest więcej miejsc o takiej samej nazwie…
Wróż Wojciech
Wróż Wojciech (17 XII 1942 Poznań - 3 VIII 1986 w Karakorum). Pozn. taternik, alpinista, fizyk (mgr). W Tatrach wspinał się od 1962 latem i zimą, a od 1966 w Alpach, gdzie m.in. dokonał I wejścia pn. filarem Pointe Hélene w Grandes Jorasses (w 1970). Brał udział w wyprawach na S…
września pobrzeżna
września pobrzeżna (Myricaria germanica ), z rodziny Tamaryszkowatych (Tamaricaceae ). Krzew do 2,5 m wys. rosnący po brzegach potoków i strumieni, gł. u podnóża Tatr, rzadko w samych Tatrach, np. w Chochołowskiej Dolinie, w Lejowej Dolinie, w Jamnickiej Dolinie. Listki drobne,…
Wrześniak Czesław
Wrześniak Czesław (1914 Zakopane - ? Kanada), brat » Stanisława Wrześniaka. Zakop. taternik, fotograf (pracował kilka lat w zakładzie fot. Henryka Schabenbecka). W 1938-39 wspinał się w Tatrach ze swym bratem Stanisławem i in. taternikami z klubu » "Makolągwy". W czasie II wojny…
Wrześniak Stanisław
Wrześniak Stanisław, przezwisko Stryk (16 IX 1912 Zakopane - 28 III 1980 Chicago). Zak. taternik, narciarz, elektromonter. Mimo zniekształconej nogi (po zapaleniu stawów) jeździł na nartach, brał udział w zawodach narc. i uprawiał taternictwo. Był członkiem zakop. KS "Strzelec".…
Wrześniowski August
Wrześniowski August (22 III 1836 Radom - 16 V 1892 Warszawa). Zoolog (Uniw. Petersburski 1860), od 1868 prof. Szkoły Głównej w Warszawie, w 1869-89 UW. W swych badaniach zajmował się głównie wymoczkami (Infusoria ) i skorupiakami (Crustacea ), ale także ogólnymi zagadnieniami zo…
wrzos
wrzos (Callluna vulgaris ), z rodziny Wrzosowatych (Ericaceae ). Niewysoka, zimozielona krzewinka o kwiatach lila lub dość rzadko białych (albinosy). W Tatrach nie tworzy takich rozległych wrzosowisk jak na niżu, ale trafia się dość często w mniejszych lub większych kępach aż po…
Wrzosek Adam
Wrzosek Adam (6 V 1875 Zagórze k. Dąbrowy Górniczej - 26 II 1965 Poznań). Lekarz (patolog, antropolog), historyk medycyny i nauk przyr., prof. UJ (1910-18) i UW (1918-20), potem w Poznaniu (1920-39, 1945-47, 1956-60) i Wilnie (1935-39). W czasie II wojny świat. był prof. tajnego…
Wrzosek Antoni
Wrzosek Antoni (15 VII 1908 Kraków - 13 XII 1983 tamże). Geograf, wicedyr. Inst. Śląskiego w Katowicach (1936-39 i 1945-47), prof. Wyższej Szkoły Ekon. we Wrocławiu (1952-55), prof. UJ (1955-69), czł. Komitetu Zagospodarowania Ziem Górskich PAN. Autor licznych prac nauk. z dzied…
wspinaczka Terminologia
wspinaczka lub wspinanie się. (Uwaga: termin wspinactwo oraz pisownia spinaczka, spinanie się itp. są błędne.) Jest to pokonywanie trudnego terenu górskiego (także w jaskiniach i w skałkach poza właściwymi górami) przy użyciu zarówno nóg i rąk jak i in. części ciała (np. pleców…
Wspinek
"Wspinek". Wydawany nieregularnie w Warszawie od 1983 biuletyn (zrazu powielany, potem drukowany) Akad. Klubu Alpin. przy Politechnice Warsz.; tematyka tatrz. (głównie tatern.), alpin. i skałkowa. Red.: Jan Wojciech Kubań (nry 1 i 2 oraz współpraca przy nr 7), Ziemowit Jan Wirsk…
Wspólna Pastwa
Wspólna Pastwa (ok. 1460-1500 m) lub po prostu Pastwa; Pastviny, Pastva, Spoločná pastva; Weidau, Weidenau; Nagy-mező. S. Duża trawiasta rówień położona wysoko ponad dnem Kiezmarskiej Doliny i tworząca taras na stokach Bujaczego Wierchu i Skrajnych Jatek. Przez W.P. przebiega zn…
współwłasności
współwłasności. Wspólne grunty ludności podh. w okresie osadnictwa składały się z pastwiska gromadzkiego, z łąk , lasów, dróg i torfowisk. Użytkować te w. mogli tylko ci, którzy posiadali ziemię, a wysokość uprawnień wyznaczała miara gruntowa. Wypas bydła odbywał się wspólnie po…
Wundt Theodor
Wundt Theodor (1858 - 15 VIII 1929 Monachium). Znakomity alpinista niem., który odegrał dużą rolę w dziejach taternictwa zimowego. Z zawodu był oficerem armii niem. (doszedł do rangi generała). W Alpach jego największym sukcesem było I wejście zim. na Kleine Zinne czyli Cima Pic…
Wünschendorfer Karl
Wünschendorfer Karl lub Carl (1832 - 1914 Poprad?). Spiskoniem. ewang. pastor w Popradzie od 1857 do 1909, działacz Węg. Tow. Karp. (MKE), zwł. jego komisji muzealnej od 1887 do 1913, kustosz Muzeum Karp. w Popradzie w 1882-87, o dużych zasługach dla rozwoju tegoż muzeum, a takż…
Wychodna
Wychodna (775 m); Východná; ; Vihodna, Vichodna. S. Wieś na górnym Liptowie, między Ważcem a Hybiami. Mieszk. 2612 w 1980. Komunikacja autobusowa i kolejowa. Bielańsko (już nie istniejące), odosobnione osiedle Wychodnej, było dawniej jednym z punktów wyjścia dla udających się na…
wyciąg
wyciąg lub (rzadziej) wyciąg liny. W terminologii tatern.: odległość na drodze tatern. między dwoma kolejnymi stanowiskami asekuracyjnymi. Zwykle wynosi ona 25-35 m. Jest to termin nowszy; dawniej używano innego: długość liny. W Tatrach i na Podtatrzu są też liczne wyciągi narci…
Wyczółkowski Leon
Wyczółkowski Leon (11 IV 1852 Huta Miastkowska k. Miastkowa Kościelnego, pow. garwoliński - 27 XII 1936 Warszawa, poch. we wsi Wtelno k. Bydgoszczy). Wybitny malarz i grafik (studia w Warszawie, Monachium i Krakowie 1879), prof. ASP w Krakowie 1895-1911 i Warszawie 1934-36. Znac…
Wydawnictwo Górskie
Wydawnictwo Górskie (z siedzibą w Poroninie). Powstało w 1991. Założyciel i kierownik: » Miłosz Martynowicz. Wydaje literaturę górską, głównie dotyczącą Tatr i Podtatrza, m.in. przewodniki (Gorce, Orawa) oraz Wielką encyklopedię tatrzańską Z. i W. Paryskich.
Wydawnictwo Tatrzańskie
Wydawnictwo Tatrzańskie. Powstało w Zakopanem we wrześniu 1990. Dyr. Lidia Długołęcka, red. programowy Maciej Pinkwart, red. techn. Zbigniew Ładygin. W.T. miało publikować informatory, przewodniki, plany i literaturę piękną, związaną z Tatrami i Podtatrzem, także w językach obcy…
wydepczyska
wydepczyska. Neologizm utworzony w geobotanice, na podobieństwo znanego i od dość dawna używanego słowa wyleżysko. Są to miejsca obok schronisk (np. przy Murowańcu na Gąsienicowej Hali), na uczęszczanych trasach górskich, przy szałasach itp., wydeptane przez ludzi lub owce do go…
wydra
wydra (Lutra lutra ), z rodziny łasicowatych (Mustelidae ), o brązowym lśniącym futerku, między palcami ma błonę pławną, jest to świetny pływak i nurek. B. rzadka, do 1962 było w Tatrach Pol. zaledwie 5 sztuk. Żywi się rybami, zazwyczaj chorymi lub osłabionymi, oraz żabami. Wobe…
wyleżyska
wyleżyska. Płytkie, nieckowate zagłębienia w piętrze hal i turni, gdzie śnieg zalega jeszcze wczesnym latem i z wolna topnieje. Roślinność, mając tam znacznie krótszy okres wegetacji, a dużą wilgotność gleby stale zasilanej zimną wodą z topniejącego śniegu, w tych odrębnych waru…
wypławki
wypławki (Planaria, Crenobia ), z klasy wirków (Turbellaria ). Najważniejszym przedstawicielem w. w Tatrach jest wypławek alpejski (Planaria alpina), mały, płaski, białawy robak, pospolity w potokach i jeziorach tatrz. Jest zimnolubny, występuje tylko w wodach o temperaturze do…
wypływ krasowy Terminologia
Okresowe lub stałe » źródło krasowe, z którego woda wypływa swobodnie (a nie wybuchowo, pod ciśnieniem, jak z » wywierzyska). W.k. jest zwykle zasilany strumykiem lub strumieniem, który na pewnym odcinku płynie pod ziemią albo węższymi szczelinami, albo jaskinią, np. Wypływ spod…
Wyprawy i Podróże
"Wyprawy i Podróże", Biuletyn Polskiego Towarzystwa Wypraw Badawczych. Red.: Mieczysław B. Lepecki. Ukazał się tylko nr 1 (lipiec 1939), omawiający powstanie i cele PTWB oraz pol. wyprawy i podróże w 1937-39, m.in. polarne (Spitsbergen 1938) i alpinistyczne (Alpy 1938, Korsyka 1…
wyskok
wyskok. W taternictwie w. oznacza wysunięte ku dolinie ramię szczytu, wyrastającą ze zbocza góry skałę lub płasienkę podciętą urwiskami, kazalnicę itp.
Wysocka-Bernadzikiewiczowa Zofia
Wysocka-Bernadzikiewiczowa Zofia, potem Jakubowska (ur. 1910), w 1936-44 żona » Tadeusza Bernadzikiewicza, po II wojnie świat. żona Janusza Lecha Jakubowskiego. Taterniczka, alpinistka. Wspinała się w Tatrach w 1934-47, najczęściej w towarzystwie Tadeusza Bernadzikiewicza, ale t…
Wysoka
Wysoka (2565, 2560 m); Vysoká; Tatraspitze; Tátra-csúcs. S. Jeden z najpiękniejszych oraz najciekawszych turystycznie i taternicko szczytów tatrz., zarazem jeden z najwyższych (piąty z kolei, jeżeli liczyć tylko szczyty zupełnie samodzielne). Masyw W. obejmuje szereg drugorzędny…
Wysoka Jaskinia
Wysoka Jaskinia (gł. otwór 1487 m, górny 1499 m). P. Między Wąwozem Kraków a kotłem Zadnie Kamienne w masywie Ciemniaka (Czerwone Wierchy), po orogr. lw. stronie Żlebu Trzynastu Progów. Odkryta w 1954 przez grotołazów zakop. i krakowskich, i przez nich eksplorowana w latach1955-…
Wysoka Jaskinia, Wielka
Wysoka Jaskinia, Wielka, także system jaskiniowy Wysoka - Za Siedmiu Progami. P. Wielki system jask. o siedmiu otworach (na wys. 1455-1499 m) znajdujących się po orogr. lw. stronie Żlebu Trzynastu Progów, nad Wąwozem Kraków, na zach. końcu Wysokiego Grzbietu, w masywie Ciemniaka…
Wysoka Ławka
Wysoka Ławka (ok. 2305 m); Vysoká lávka. S. Przełączka w Soliskowej Grani, między Małym Soliskiem a Furkotnym Soliskiem.
Wysoka, Mała
Wysoka, Mała (2429, 2429 m); pierwotnie Malá Vysoká, potem Východná Vysoká; Kleine Viszoka, Kleine Vysoka; Kis-Viszoka. S. Zwornikowy szczyt w gł. grani Tatr Wys., bezpośrednio na pn.-wsch. od Polskiego Grzebienia. W pd.-wsch. kierunku od M.W. odchodzi długa boczna grań Tatr, w…
Wysoka Turnia
Wysoka Turnia ( 1643 m). P. Wybitna turnia wznosząca się po orogr. pr. (pn.) stronie Wąwozu Kraków, między Upłazkową Turnią a Wysokim Grzbietem. Pn.-wsch. stoki W.T. rozdzielają dolne części dwóch kotłów: Przednie Kamienne i Zadnie Kamienne.
Wysoką, Polana pod
Wysoką, Polana pod (ok. 1300-1315 m); Polana pod Vysokou; Pod Viszoka, Pod Visoka; Podviszoka, Pod Viszoka. S. Polana na dnie Doliny Białej Wody, mn.w. u zbiegu jej górnych odnóg, u stóp Młynarza, głównie nad orogr. pr. brzegiem Białej Wody. Na Polanie pod Wysoką postawiono w 18…
Wysoki Grzbiet
Wysoki Grzbiet (ok. 1520-2090 m). P. Opada spod Wierzchołka Ciemniaka (w Czerwonych Wierchach) ku zach., a potem ku pn.-zach. w kierunku Wysokiej Turni, ale przed nią urywa się nad Żlebem Trzynastu Progów. W.G. oddziela obszar dawnej Hali Upłaz od terenów past. dawnej Tomanowej…
Wysoki Wierch
Wysoki Wierch (1016 m). P. Pierwsze wzgórze na drodze z Bukowiny Tatrz. (z Wierchbukowiny) na Głodówkę.