Litera P
pożary
pożary. P. lasu i kosodrzewiny w Tatrach zdarzały się często, np. kilkakrotne p. kosodrzewiny na stokach Wołoszyna, w 1898 i 1904 wielkie p. kosodrzewiny w Kamienistej Dolinie, w 1904 i 1928 p. kosodrzewiny w Raczkowej Dolinie, w 1921 rozległy p. kosodrzewiny na stokach Krywania…
pólka (poletka) doświadczalne
pólka (poletka) doświadczalne. Dawniej, sto lat temu, inne były niż dziś poglądy nauk. na stosunek do roślinności rodzimej w szczególnych zbiorowiskach: lasach, puszczach, łąkach górskich itp. Stosowano tzw. "wzbogacanie" flory wprowadzając obce gatunki, uważano, że należy popra…
półeczka
półeczka. W terenie górskim jest to mała » półka lub nieco szerszy » gzyms.
półka
półka. Rodzaj b. szerokiego gzymsu, ciągnącego się poziomo lub ukosem przez zbocze albo ścianę górską. P. jest podobna do » zachodu, ale bardziej regularna i płaska, zwykle też węższa i krótsza.
Praca Narodowa
"Praca Narodowa". Dwutygodnik polit. drukowany i ukazujący się w 1915 w Zakopanem jako organ Naczelnego Komitetu Narodowego (w Krakowie). Miał mieć zasięg ogólnopolski i informować o działalności NKN i jego oddziałów. Nie było to więc pismo regionalne, miejscowe (z wyjątkiem swe…
Pracownia Naukowo-Badawcza Tatrzańskiego Parku Nar
Pracownia Naukowo-Badawcza Tatrzańskiego Parku Narodowego w Zakopanem. Placówka naukowa TPN utworzona 1 X 1980 zarządzeniem dyrektora Departamentu Ochrony Przyrody Ministerstwa Leśn. i Przem. Drzewn. z 12 IX 1980. Celem pracowni jest umożliwienie szerszego spełniania przez TPN z…
Praetorius David
Praetorius David, nie Daniel, także Pretorius Cesmarcensis, właśc. nazwisko Zipser (1577 Kiezmark - 1654 Lubica k. Kiezmarku), pedagog, polihistor. Uczył się w Kiezmarku, Elblągu i Szczecinie oraz na uniw. w Rostocku (1608 mgr), z zamiłowań botanik i mineralog.W 1608-46 był rekt…
Pratatry
Pratatry. Nazwa przyjęta dla Tatr jako jednostki geogr. w dawnych epokach historii ich powstawania.
Prauss Franciszek Ksawery
Prauss Franciszek Ksawery (XI 1874 Warszawa - 14 XII 1925 Arco, Włochy). Od 1894 działacz ruchu robotn. i od 1895 czł. PPS, nauczyciel i działacz oświat., w 1918-19 min. WRiOP w pierwszym rządzie wolnej Polski, działacz ochrony przyrody, senator 1922-25. Z powodu gruźlicy (nabyt…
Prauss Tadeusz
Prauss Tadeusz, architekt. W 1894 projektował domy w Zakopanem, jeszcze w stylu tyrolskim ("Pomorze" i "Bezimienna"), w 1901-02 kierował budową Sanatorium Dłuskich w Kościelisku wg projektu Wandalina Beringera i w 1903 budową Dworca Tatrz. w Zakopanem wg projektu tegoż. Następni…
Prauss Tadeusz Feliks
Prauss Tadeusz Feliks (21 XII 1896 Warszawa -1940 Katyń), syn architekta » Tadeusza Praussa. Lotnik wojsk. (1916-18 w wojsku austr., od 1918 w wojsku pol., od 1934 pułk), narciarz i taternik. Jako lotnik walczył najpierw na froncie włoskim (1917-18), potem na froncie wsch. Odbyw…
Prek Franciszek Ksawery
Prek Franciszek Ksawery (29 VIII 1801 Nozdrzec nad Sanem k. Dynowa - 12 IX 1863 Sielec k. Sędziszowa Małopolskiego). Malarz, literat, pamiętnikarz, od wczesnego dzieciństwa głuchoniemy.Pozostawił szereg obrazów olejnych oraz większą liczbę akwarel, których tematem często są typy…
Pręgowski Ludwik
Pręgowski Ludwik (? - 26 VIII 1926 Warszawa), kuzyn »Zenobiusza Pręgowskiego. Lwowski przemysłowiec, potem dyr. banku w Stanisławowie, sportowiec, narciarz i taternik. Przed I wojną świat. był on jednym z pionierów narciarstwa w Karpatach Wsch. i działaczem Karpackiego Tow. Narc…
Pręgowski Zenobiusz
Pręgowski Zenobiusz (14 XII 1884 Czerwińsk nad Wisłą - 2 VI 1971 Szprotawa). Urzędnik, potem handlowiec. Narciarz i taternik, przed I wojną świat. działacz Karpackiego Tow. Narciarzy. W 1913 i 1914 w czasopismach "Nasze Zdroje" oraz "Zdrojownictwo i Turystyka" pisywał o wycieczk…
Príhovory z pod Stalinovho Štítu
"Príhovory z pod Stalinovho Štítu". Miesięcznik wewnątrzzakładowy (powiel.), wydawany w sanatorium w Wyżnich Hagach w 1952 (nrów 7 lub więcej). Red.: Jozef Brunovský. Tematyka ogólnopolityczna i sprawy pracowników w sanatorium. Tylko winieta jest tatrzańska.
problem
problem. W taternictwie oznacza drogę tatern. przebytą po raz pierwszy, lub też projektowaną, a także nie zdobytą ścianę lub jej fragment.
Prosty Wodospad
Prosty Wodospad. P. Oglądany z dołu jest to prawy z dwóch wodospadów » Dwoistej Siklawy, nad pd.-zach. brzegiem Morskiego Oka.
prożek
prożek. Mały » próg w terenie górskim.
próba
próba. Od dawna w tatrz. turystyce i w taternictwie słowo to jest używane najczęściej w jego zwykłym znaczeniu: usiłowanie w celu dokonania czegoś, jak wejścia na szczyt, przejścia określonej drogi tatern. lub jej fragmentu (np. próba wejścia na Mnicha, próba przejścia komina).…
próg Geologia
B. strome, nagłe wzniesienie się dna doliny, żlebu, rynny lub komina, albo też ścianka (lub pas ścianek) rozdzielająca dwie mniej strome części zbocza lub ściany górskiej itp.
Prus Bolesław
Prus Bolesław, właśc. Aleksander Głowacki (20 VIII 1847 k. Hrubieszowa - 19 V 1912 Warszawa). Powieściopisarz, nowelista i publicysta. Uczestnik Powstania Styczniowego w 1863.W Zakopanem był po raz pierwszy w 1877 i następnie w 1881 i 1889. Był miłośnikiem Tatr, ale cierpiał na…
Pruszyńska Stanisława
Pruszyńska Stanisława, potocznie Sława, pseud. Edwarda Rawiczówna (1888? Kozarynówka, parafia Rzyszczów, pow. kaniowski, Ukraina - 7 I 1945 Zakopane). Poetka bywająca w Zakopanem od 1903, a od 1922 mieszkająca tam prawie stale, pod koniec pod przybranym nazwiskiem Stanisława Rup…
przebiśnieg Rośliny
przebiśnieg (Galanthus nivalis), z rodziny Amarylkowatych (Amaryllidaceae). Właściwie śnieżyczka przebiśnieg, ale znany ogólnie pod tą skróconą nazwą. Niewielka, przeciętnie kilkanaście cm wysoka roślina cebulkowa. Głąbik o jednym zwieszonym kwiatku białym z zielonym środkiem. L…
przecinka
przecinka. Węższy lub szerszy, zwykle prosty pas wycięty w lesie jako granica między gosp. jednostkami lasu lub w celu uwydatnienia granicy państw.; także pod przeprowadzoną linią telekomunikacyjną. Przecinki służą nieraz jako szlaki tur. lub narciarskie.
Przedni Staw Polski
Przedni Staw Polski (1668, 1669 m). P. Z Pięciu Stawów Polskich jest on wysunięty najdalej na wsch.; leży u podnóża Opalonego Wierchu. Nad jego pn. brzegiem stoi duże murowane schronisko tur. PTTK. Pomiary WIG z 1935: pow. 7,72 ha, 396 x 306 m, głęb. 34,6 m.
Przegląd Sportowy
"Przegląd Sportowy". Tyg. sport., wydawany najpierw w Krakowie (1921-25), potem w Warszawie. W 1922-26 redaktorem był Ferdynand Goetel (w 1923-25 czł. ZG PTT).Od nru 31 z 2 VIII 1923 do nru 10 z 19 III 1924 tygodnik ten był oficjalnym organem Pol. Tow. Tatrzańskiego (i zarazem r…
Przegląd Turystyczny
"Przegląd Turystyczny". Nieregularnie ukazujące się w Krakowie czasopismo (miało być kwartalnikiem), będące organem PTT. W 1925-28 wydano nry 1-10, a w 1932-34 nry 1-11. Redaktorzy: Stanisław Fächer (1925-28), Zbigniew Grabowski (1932-33), Bohdan Małachowski (1934). W czasopiśmi…
Przegląd Zakopiański
"Przegląd Zakopiański". Jedno z najważniejszych czasopism regionalnych na Podtatrzu. Wychodziło w Zakopanem od 3 VIII 1899 do 10 I 1906 zasadniczo jako tygodnik, ale w niektórych okresach jako dwutygodnik lub nieregularnie, nawet z dłuższymi przerwami. Rocznik I (1899) miał 22 n…
przehyba
przehyba; słow. priehyba; łemkowskie prehyba. Jest to termin topogr. występujący na dużym obszarze Karpat Zach. (także w Tatrach) w nazwach geograficznych. Pomijając narazie nazwy stworzone w ostatnich latach przez autorów przewodników tur. i tatern., takie nazwy geogr. w obrębi…
przełączka
przełączka. Mała i wąska » przełęcz, niekiedy położona między podrzędnymi wzniesieniami grani.
Przełączka nad Korytem
Przełączka nad Korytem; Štrbina nad Kotlinami. S. Jedna z przełączek w górnej części pn.-zach. grani Krywania. Przez Przełączkę nad Korytem prowadzi jedna z łatwiejszych dróg wiodących z Doliny Niewcyrki na Krywań.Nazwa pol. i słow. pochodzą od nazw Krywańskiego Koryta, zwanego…
Przełączka nad Kotłem
Przełączka nad Kotłem (ok. 2425 m); Sedielko nad Kotlom; Kesselscharte; Katlan-rés. S. Przełączka w długiej pd.-wsch. grani Małego Gierlachu, między Ponad Kocioł Turnią a Ponad Ogród Turnią. Z Przełączki nad Kotłem ku wsch., w kierunku Wielickiego Ogrodu, zbiega jeden z gł. żleb…
przełęcz Terminologia
Wybitne, zwykle najgłębsze obniżenie grzbietu górskiego między dwoma sąsiadującymi szczytami lub turniami. Przełęcze często umożliwiają najłatwiejsze przejście z jednej doliny do drugiej, jednakże bywają przełęcze b. trudno dostępne i łatwiej jest czasem przejść przez sąsiadując…
przemysł
przemysł. Od XV w. z przerwami istniało w Tatrach » górnictwo i hutnictwo, a także kuźnie, ale wszystkie roboty w tej dziedzinie zostały zaniechane przed końcem XIX w. Jedynie w pierwszych latach po II wojnie świat. podjęto w Tatrach Pol. wbrew opinii geologów pol. beznadziejną…
przepaska
przepaska. W gwarze podh. i oraw.: wypas owiec na pośrednim etapie podczas wiosennego redyku ze wsi na halę, gdy owce trzeba już zabrać ze wsi, a na hali nie ma jeszcze dostatecznej paszy. Np. w Zakopanem miejscem takiej przepaski dla bacy z Kondratowej Hali było Jarczysko w Jas…
przepisy w parkach narodowych
przepisy w parkach narodowych. Ponieważ turystyka, uprawiana nieraz masowo przez ludzi nieświadomych zasad ochrony przyrody, mogłaby spowodować niebywałe zniszczenia w parkach nar., wprowadzono - oprócz propagandy i uświadamiania - szereg przepisów, których przestrzeganie obowią…
przewieszka
przewieszka. Wybrzuszony skalny fragment ściany górskiej o nachyleniu przekraczającym 90 stopni (tj. pion). Może znajdować się na otwartej ścianie, na żebrze skalnym, w kominie itd. Przejście przewieszek należy często do najtrudniejszych momentów na drogach taternickich.Ogromna…
przewodnictwo
przewodnictwo. Okres do 1873. Już co najmniej od poł. XVII w. istnieli na Spiszu, a od XVIII w. również i na Liptowie przewodnicy, którzy prowadzili turystów i naukowców w Tatry, jednak z tych czasów zachowane wiadomości o p. tatrz. są b. fragmentaryczne. Najdawniejsza wiadomość…
przewodniki
przewodniki. Okres do 1830. Już w XVII w. przewodnicy tatrz. miewali jakieś pisane p., zapewne opisy tylko niektórych dróg lub najważniejsze informacje o nich; pisze o tym Simplicissimus. Również z XVII w. pochodzą najdawniejsze znane » spiski do skarbów w Tatrach, stanowiące za…
Przeziorowa Jaskinia
Nie okreslony