Terminologia
skałka Terminologia
W gwarze podh. i w taternictwie: niewielka odosobniona skała lub turniczka, także wanta. W liczbie mnogiej, skałki, słowo to oznacza w terminologii tatern. niezbyt strome, skaliste, poszarpane zbocze.
skarby Terminologia
Wiara w s. znajdujące się rzekomo w Tatrach była od dawna i przez długi czas dość powszechna. Jedni wierzyli w s. zaklęte, inni byli przekonani, że w Tatrach muszą istnieć niebywale bogate naturalne złoża drogocennych kruszców, a jeszcze inni wierzyli, że zbójnicy poukrywali w r…
spiski Terminologia
Są to dawne opisy rękopiśmienne stanowiące przewodniki dla poszukiwaczy skarbów, m.in. w Tatrach i ich okolicy. W spiskach opisane były drogi wiodące do miejsc, gdzie miały się znajdować ukryte i często zaklęte skarby (złoto, drogocenne kamienie) albo naturalne złoża złota itd.,…
staw Terminologia
Nazwa górali podh. dla każdego jeziora tatrz., nawet największego. W takim samym znaczeniu określenie to jest dość powszechnie stosowane w literaturze, także naukowej.
stawy Terminologia
Jeziora tatrz. od dawna były przez podh. górali nazywane stawami i nazwa ta przyjęła się ogólnie, nawet w publikacjach naukowych. W Tatrach jest blisko 200 mniejszych i większych s., nie licząc całkiem drobnych i okresowych. Większość s. leży po stronie słow. (większy obszar Tat…
strąga Terminologia
W gwarze podh. jest to ogrodzenie przenośne lub stałe, w którym gromadzi się owce do dojenia, wypuszczając je w tym celu pojedynczo przez otwory (okienka), przy których siedzą dojący juhasi. Bywa, że s. i » koszar są osobno, ale niekiedy przenośny koszar służy jako s. i wtedy ma…
studnia krasowa Terminologia
studnia krasowa, jaskiniowa lub po prostu studnia, albo awen. Pionowy lub b. stromy korytarz biegnący w dół. Gdy zaczyna się na powierzchni terenu, może stanowić całą jaskinię albo łączyć powierzchnię z korytarzem lub komorą jaskini; może też łączyć korytarze jask. przebiegające…
subekumena Terminologia
Obszary, które przez człowieka są użytkowane lub zamieszkane tylko przejściowo, sezonowo, w Tatrach np. piętro halne (w czasach, kiedy istniał letni wypas owiec i bydła).
szałas Terminologia
Prymitywny, zwykle drewniany (rzadziej kamienny) budynek w Tatrach (i w ogóle w Karpatach), w którym w lecie mieszkają juhasi i baca, czyli pasterze owiec (nie krów). Szałas oznacza też w ogóle sezonowe owcze gospodarstwo past. w górach, złożone niekiedy z dwóch budynków, stojąc…
szałasiska Terminologia
szałasiska lub szałasisko, w gwarze podh. sałasiska, sałasisko. Miejsce, gdzie kiedyś stał past. szałas. W Tatrach Słow. (rzadziej w Tatrach Pol.) to samo znaczenie ma słowo koszarzysko, w gwarze podh. kosarzýsko, słow. košarisko. Termin szałasiska występuje w wielu nazwach tatr…
szczelina Terminologia
Termin używany w taternictwie (podobnie jak poza nim) w różnym znaczeniu, np. oznacza niewielkie, wąskie pęknięcie w skale, do którego można wbić hak; czasem (na grani lub w ścianie) jest to szerokie i głębokie pęknięcie w skale, w którym zmieści się nawet kilka osób, a kiedy in…
szczelina brzeżna Terminologia
Wytajały (od nagrzanych słońcem skał) odstęp między płatem śniegu u podnóża ściany skalnej a skałami samej ściany. W Tatrach spotyka się takie szczeliny zasadniczo tylko w lecie, a ich głębokość dochodzi do kilkunastu m. Śnieżny bok s.b. bywa często pionowy lub nawet przewieszon…
szczyt Terminologia
Wybitna, samodzielna góra. Nazwy tej używa się również na oznaczenie samego wierzchołka góry, ale w praktyce tur. i tatern. lepiej tego unikać, gdyż jest dwuznaczne. Górale podh. nazywają szczyt czyli górę zazwyczaj wierchem, a słowo gwarowe szczyt (scyt) oznacza u nich (jeżeli…
szreń Terminologia
Niezbyt gruba, zmarznięta skorupa na powierzchni śniegu. Powstaje przez zamarznięcie nadtajałego poprzednio śniegu. Załamuje się pod ciężarem narciarza. Zob. też lodoszreń.
ściana Terminologia
B. stromy stok szczytu lub turni, w typowym przypadku od piargów u podnóża góry do jej wierzchołka. Największa ściana tatrz. ma ok. 900 m wys. (pn. ściana Małego Kiezmarskiego Szczytu).
ściana czołowa Terminologia
ściana czołowa lub czoło (niewłaściwie czołówka). Ściana skalna, jaką opada na piargi dolna część filara skalnego, bocznej grani szczytu itp.
ściana stawiarska Terminologia
Duży, stromy, zazwyczaj skalisty próg doliny, ponad którym znajduje się jeden lub więcej stawów.
ścianka Terminologia
Niewielki, b. stromy (zbliżony do pionu) odcinek zbocza górskiego lub ściany, zazwyczaj skalisty. Także podobne fragmenty terenu górskiego w kominach, żlebach itd.
ścianowy Terminologia
W terminologii tatern. jest to przymiotnik od terminu tatern.: ściana, np. droga ścianowa (tj. prowadząca ścianą).
śnieg Terminologia
Pod wpływem temperatury powietrza, wiatrów i in. czynników ś. w górach przybiera rozmaitą postać i konsystencję. Najważniejsze dla turystów i narciarzy gatunki ś. są następujące: 1. ś. puszysty czyli puch, tj. ś., który świeżo spadł przy mrozie i jeszcze nie osiadł; 2. ś. zsiadł…
śnieg barwny Terminologia
W krajach polarnych i wysokich górach spotyka się nieraz większe lub mniejsze przestrzenie śniegu zabarwionego na czerwono, zielono, żółto, brązowo itd. W okolicach podbiegunowych pola czerwonych śniegów ciągną się nieraz kilka kilometrów, w górach natomiast barwne plamy na śnie…
śnieg wieczny Terminologia
Bywają lata, a nawet wiele lat z rzędu, kiedy niektóre płaty śniegowe w Tatrach leżą nie topniejąc w ciągu sezonów letnich. Płaty takie nazywa się czasem "wiecznym śniegiem", aczkolwiek nie w dosłownym znaczeniu. Słynna z takich "wiecznych śniegów", a nawet rzekomego "lodowczyka…
śniegołomy Terminologia
Zniszczenia w drzewostanie spowodowane przez wielkie opady śniegowe. Wczesne jesienne opady śniegu, kiedy jeszcze liście nie opadły z drzew, łamią gałęzie i konary nadmiernie obciążone śniegiem. Zdarza się to nieraz i w lecie, np. w Zakopanem w 1966, kiedy 29 i 30 czerwca, w sam…
śnieżna, pokrywa Terminologia
Ok. 35% wszystkich opadów w Tatrach przypada na śnieg. Im wyżej, tym dłużej trwa okres p.ś. Np. Nowy Targ ma rocznie przeciętnie 106 dni z p.ś., Poronin 129, Zakopane 138, Kościelisko 144. Ogólnie można przyjąć, że na Podhalu szata śnieżna trwa ok. 4 miesięcy, a w Tatrach ok. 6-…
taras Terminologia
W tatern. terminologii topogr. jest to poziome lub mało strome, dość obszerne i na ogół płaskie miejsce na zboczu, na ścianie górskiej, w dolinie itd.; zdrobn.: tarasik. Synonimem słowa taras jest terasa, ale w taternictwie ten ostatni termin wyszedł już z użycia. Inne synonimy,…
taternictwo Terminologia
Jest to przechodzenie trudniej dostępnych partii Tatr, zwykle przy zastosowaniu specjalnych umiejętności (z zakresu wspinaczki wysokogórskiej) i odpowiedniego sprzętu (lina, haki, raki, czekan itd.). Ogólnikowo można powiedzieć, że t. jest uprawianiem trudniejszych wycieczek wsp…
taternictwo jaskiniowe Terminologia
taternictwo jaskiniowe i in. formy zwiedzania jaskiń. Już w b. odległych czasach jaskinie poza Tatrami (np. na Liptowie, a nawet w samych Tatrach, jak Dupnica od początków n.e. do średniowiecza) służyły ludziom za miejsce zamieszkania lub chwilowego schronienia; potem (również w…
taternictwo kobiece Terminologia
Okres do ok. 1900. Dzieje taternictwa i turystyki tatrz. są przez długi czas ściśle z sobą związane, ale nawet w ich wspólnej historii, poza pionierską wyprawą Beaty Łaskiej do Kiezmarskiej Doliny w 1565, o udziale kobiet w wycieczkach tatrz. nic nie wiadomo aż do 1807; odtąd za…
taternik Terminologia
Człowiek uprawiający » taternictwo; rodzaj żeński: taterniczka. Poprawny przymiotnik od słowa taternik: taternicki (a nie: taterniczy). Wyraz taternik oznacza więc alpinistę, ale jedynie takiego, który uprawia alpinizm w Tatrach. Każdy taternik jest też wspinaczem, natomiast wsp…
technika taternicka Terminologia
Jest to zespół metod stosowanych w taternictwie, obejmujący zasady poruszania się w górach po skałach, śniegu i lodzie, zasady ubezpieczania (asekuracji), zasady » techniki hakowej (sztucznych ułatwień). Tzw. klasyczna t.t. obejmuje to wszystko, co wyżej wymieniono, bez techniki…
terasa Terminologia
To samo, co » taras. W turystyce i taternictwie słowo terasa wyszło z użycia, a utrzymało się w geografii.
trawki Terminologia
Niewielka część zbocza lub ściany górskiej porosła trawą i nieraz b. stroma. Teren taki często nie jest płaski, lecz tworzy liczne stopnie porośnięte trawą. Jest to termin taternicki. Wspinanie się takim terenem to trawkowanie (w żargonie tatern.).
turnia Terminologia
W gwarze podh.: b. stromy, urwisty, skalisty szczyt, albo też wyróżniająca się urwista skała w grani szczytu lub w jego ścianie, czy też na zboczu. Zdrobn.: turniczka (turnicka). Synonimem słowa turnia jest turnica ; tym ostatnim terminem oznacza się też czasem turnię o kształci…
wanta Terminologia
W gwarze podh., a z niej w terminologii tur. i taternickiej słowo to oznacza wielki odłam skalny, blok skalny, bryłę skalną, długości i wysokości nieraz nawet paru metrów lub więcej. Podobnie słowo wantula w gwarze podhalańskiej. W powyższym znaczeniu słowa wanta i wantula wystę…
wiatrołomy Terminologia
Obszary pokryte leżącymi wyłamanymi przez wiatr drzewami. W Tatrach zwł. wiatr halny przyczynia się do powstawania w., które tworzą się przede wszystkim tam, gdzie "otworzono wrota" wiatrowi przez wyrąbanie choćby kilku drzew, szczególnie na brzegach lasu w jednolitej ścianie le…
wiatry Terminologia
Obszar Tatr jest nawiedzany przez częste i silne w., zazwyczaj najsilniejsze jesienią i na wiosnę, ale nie jest to regułą. W. te można podzielić na dwie grupy: w. lokalne i w. panujące. Do w. lokalnych należą tzw. bryzy nocne i dzienne, tj. w nocy spływ wieczornego, oziębionego,…
Wielki Redyk Terminologia
Pasterstwo tatrz., nasilając się nieustannie z racji przybywania pogłowia owczego, przekroczyło już przed I wojną świat. pojemność wypasową hal. Paszy zaczęło braknąć, a jeśli zdarzył się sezon niepomyślny: późna i zimna wiosna, długotrwałe opady śnieżne lub deszczowe, śnieg w c…
wierch Terminologia
W gwarze podh., zwł. w nazwach geogr., słowo wierch oznacza najczęściej szczyt górski, górę, ale też w ogóle wierzch lub górną część czegoś. Np. Kasprowy Wierch jest szczytem górskim, ale Wierch Ciche oznacza część wsi Ciche i nie jest nawet wyniosłością lecz zagłębieniem (górną…
wierzchołek Terminologia
W literaturze tatrz. słowo to jest używane w dwóch znaczeniach: 1) góra, szczyt, wierch; 2) najwyższa część (sam czubek) góry, szczytu, wierchu czy turni. W fachowej literaturze tatern. raczej w tym drugim znaczeniu. Zob. też szczyt.
wody krasowe Terminologia
Wody podziemne w szczelinach i komorach krasowych, m.in. w jaskiniach. Czasem wypływają na powierzchnię jako » wywierzysko lub jako » wypływ krasowy. Zob. też: krasowe zjawiska.