Terminologia
lód Terminologia
Stawy tatrz., zależnie od wysokości na jakiej się znajdują, zamarzają zwykle w październiku lub listopadzie, a uwalniają się od lodu w kwietniu, maju lub czerwcu, a nawet dopiero w lipcu i później. Niżej położone stawy (np. Niżni Toporowy Staw) są wolne od lodu mn.w. przez połow…
lód wodny Terminologia
Lód powstający w górach wprost z zamarzania wody, a nie ze sprasowanego śniegu, np. na potokach i strumieniach, na wodospadach itp. Jest on bardziej kruchy, łamiący się, nie ma plastyczności lodu śnieżnego.
łyże Terminologia
łyże, krótkie narty, narty taternickie lub mini-narty. Specjalny rodzaj b. krótkich i szerokich nart, używanych czasem w taternictwie i turystyce wysokogórskiej w Tatrach, ale gdzie indziej znano je już wcześniej. Pierwszy w Polsce stosował je Stanisław Barabasz, już wiele lat p…
maliniak Terminologia
Zarówno w języku lit. i fachowym (np. u leśników), jak i w gwarze podh., i w ogóle w pol. gwarach lud. w Karpatach Zach., słowo maliniak oznacza krzak malinowy lub zarośla malinowe. Tak też słowo to jest używane w starszej i nowej literaturze tatrz. W latach międzywoj. (i może n…
most śnieżny Terminologia
Częsta w górach lodowcowych (jak Alpy) formacja śnieżna (o różnym stopniu zbitości lub zlodowacenia), która na kształt mostu łączy dwa brzegi szczeliny w lodowcu i pozwala alpiniście (o ile nie załamie się pod jego ciężarem) na przejście na drugą stronę szczeliny. W Tatrach nato…
mraźnica Terminologia
W gwarze podh. jest to » strąga zbudowana nie z przenośnego płotu (jak to zwykle bywa), lecz z kamiennego murku, gałęzi itd.
narciarstwo Terminologia
Rysunki naskalne, świadczące o istnieniu i użytkowaniu nart w Skandynawii i Syberii, pochodzą sprzed kilku tysięcy lat. W pol. literaturze pierwsze wiadomości o nartach (używanych wtedy w Rosji) pojawiły się w XVII w. i zdaje się, że w owych czasach narty były też stosowane na z…
nartostrada Terminologia
Dobrze urządzony szlak do masowego użytku narciarzy, zasadniczo tylko do zjazdu. Ze względu na bezpieczeństwo dozwolony jest na nartostradach jedynie ruch jednokierunkowy (w dół). Pierwszą n. w Tatrach Pol. zbudowano w latach międzywoj.; prowadzi z Gąsienicowej Hali ponad Olczys…
narty Terminologia
Dwie specjalnego rodzaju płozy (deski), stosunkowo długie a wąskie, o wygiętym dziobie, przymocowywane do stóp narciarza, a służące do chodzenia, biegania i zjeżdżania po śniegu, także do skoków. N. były dawniej drewniane (najczęściej jesionowe), obecnie także z tworzyw sztuczny…
nazewnictwo geograficzne Terminologia
Nazwy stosowane w Tatrach i na Podtatrzu obecnie i w przeszłości (w literaturze, na mapach, w dawnych rękopiśmiennych aktach) są częściowo pochodzenia ludowego, a częściowo nieludowego. Pojawiają się gł. w języku pol., słow., czes., niem. i węg., także po łac., a wywodzą się wpr…
okiść Terminologia
Gruba, puszysta warstwa śniegu, osiadła na gałęziach drzew, płotach, drutach telefonicznych itd. po obfitym opadzie śnieżnym. Przed zmianą pogody okiść osypuje się, bez widocznego powodu, drobnym lśniącym pyłem śnieżnym. Bardzo obfita o. niejednokrotnie powoduje duże szkody w la…
oszczypek Terminologia
oszczypek (w gwarze podh. ozscypek ). Twardy, podpuszczkowy wędzony ser owczy, kształtu baryłkowatego o zwężonych końcach (długość ok. 18 cm), wyrabiany przez pasterzy w Karpatach Zach., m.in. w Tatrach. Oszczypki są ozdobione ornamentem wyciskanym przy wyrobie sera przez nałoże…
pasterstwo Terminologia
Warunki gosp. na Podtatrzu były niegdyś przyczyną silnego rozwoju p. Na Podhalu licha gleba, niesprzyjający klimat, przeludnienie i niski stan kultury rolnej powodowały, że ludność musiała poza rolnictwem szukać dodatkowych źródeł wyżywienia, m.in. w intensywnie rozwiniętej hodo…
perć Terminologia
perć (plur. perci lub percie). W gwarze podh.: wąska ścieżka, czasem miejscami zanikająca, wydeptana przez owce lub krowy, przez dziką zwierzynę (kozice, jelenie itd.), także przez turystów lub taterników. Wyjątkowo używa się tego terminu na oznaczenie zbudowanego szlaku, np. Or…
piarg Terminologia
Wyraz z gwary podh., oznaczający okruchy skał różnej wielkości gromadzące się gł. u stóp ścian górskich, na mniej stromych stokach oraz w żlebach i poniżej ich wylotów. Ruchomy p. to taki, który przy stąpnięciu nań łatwo osuwa się w dół. P. gromadząc się u stóp ścian górskich i…
piarżysty Terminologia
Pokryty lub wypełniony piargiem, np. piarżyste zbocze, piarżysty żleb.
piętra roślinności Terminologia
Roślinność górska, zależnie od wysokości n.p.m., tworzy w Tatrach (i w in. górach) specyficzne zbiorowiska, różniące się swym składem i wyglądem. Zbiorowiska te zmieniają się w miarę wzrostu wysokości n.p.m. w związku z równoczesną zmianą klimatu. Te zmiany w rozmieszczeniu pion…
piętra roślinności gospodarcze Terminologia
Gospodarka ludzka w Tatrach rozszerzając się coraz bardziej doprowadziła do utworzenia się swoistych sztucznych pięter roślinnych, zwanych piętrami gospodarczymi, które w pewnym stopniu pokrywały się z granicami pięter naturalnych, a częściowo w nie wkraczały. Dawniej wyróżniana…
platforma Terminologia
W taternictwie oznacza płaskie i poziome lub lekko pochyłe miejsce w ścianie skalnej, w żlebie lub na grani; rodzaj małego, dość regularnego tarasu; płaśń. Może być skalna, piarżysta, trawiasta. Mała platforma to platforemka.
płaśnia Terminologia
płaśnia lub płaśń. W taternictwie mn.w. to samo, co platforma, ale zwykle większa, o nieregularnym kształcie, a także taras, nawet obszerny, to wszystko zwykle w ścianie skalnej, w żlebie lub na grani. W podh. terminologii past. to samo, a również trawiasty, zasadniczo pochyły t…
Podhale Terminologia
Kraina leżąca pod Tatrami po ich pn. stronie, w górnym dorzeczu Dunajca. Granice P. bywają b. rozmaicie podawane. Niektórzy autorzy rozciągali je aż po Nowy Sącz i na pn. aż na Pogórze Karpackie, co jest niesłuszne. W b. dawnej literaturze Podhalem nazywano też całe » Podtatrze,…
Podhale, Niżnie Terminologia
Pn. część Podhala, na pn. od Skalnego Podhala, zwł. obszar leżący nad dolnym biegiem rzeki Czarny Dunajec i nad Dunajcem.
Podhale, Skalne Terminologia
Pd. część Podhala. S.P. obejmuje miejscowości położone najbliżej Tatr. Pn. granica Skalnego Podhala nie jest ustalona. Należą do niego bezsprzecznie Brzegi, Bukowina Tatrz., Małe Ciche, Murzasichle, Poronin, Zakopane, Kościelisko i Witów. Co do dalszych wsi zdania są podzielone;…
Podtatrze Terminologia
Obszar leżący u podnóża Tatr i otaczający je wokoło; zasięg jego jest rozmaicie oznaczany przez różnych autorów. W najszerszym pojęciu Podtatrze to zespół czterech krain: Podhale, Spisz, Liptów, Orawa, ale jest to nadmierne rozszerzanie i takie Podtatrze obejmowałoby stoki sąsie…
potok Terminologia
Podhalanie używają tego słowa nie tylko w jego powszechnie przyjętym znaczeniu (tj. strumień), ale też aby określić dolinę lub jar potoku. Wtedy np. mówi się, że jakieś osiedle leży "w potoku", tzn. w dolinie potoku. Występuje to też w nazwach miejscowych, gdzie np. Chyców Potok…
przełęcz Terminologia
Wybitne, zwykle najgłębsze obniżenie grzbietu górskiego między dwoma sąsiadującymi szczytami lub turniami. Przełęcze często umożliwiają najłatwiejsze przejście z jednej doliny do drugiej, jednakże bywają przełęcze b. trudno dostępne i łatwiej jest czasem przejść przez sąsiadując…
redyk Terminologia
W gwarze podh.: wypędzanie stad (kierdli) owiec z początkiem lata na hale górskie (redyk wiosenny) lub też spędzanie owiec z końcem lata (zwykle pod koniec września) z powrotem z hal do wsi (redyk jesienny lub redyk powrotny). Słowo redyk występowało też na Orawie Polskiej i na…
redykać się Terminologia
W gwarze podh.: iść z owcami ze wsi na halę lub wracać z owcami z hali do wsi.
redykałka Terminologia
W gwarze podh.: mały serek owczy, mniejszy od oszczypka o różnych kształtach (np. kaczki, jelenia, owcy, parzenicy), rozdawany znajomym przez bacę jako upominek podczas jesiennego redyku. Może to też być ukrajany kawałek większego sera (np. oszczypka) lub cały oszczypek ofiarowa…
regiel Terminologia
Wyniosłe wzgórze, zasadniczo lesiste, wznoszące się u pn. podnóża wyższych, skalistych szczytów Tatr. Koło Zakopanego reglami są np.: Nosal, Krokiew, Łysanki. Słowo to występuje też w nazwach geogr.: Hruby Regiel, Mały Regiel itp. Nazwa regiel (lub piętro reglowe) oznacza też je…
relikt Terminologia
Gatunek rośliny lub zwierzęcia z dawniejszych epok historii ziemi, przeżytek, który przystosował się do zmienionych warunków siedliskowych, rozmnażał się dalej i przetrwał po dzień dzisiejszy. W Tatrach najwięcej jest reliktów z epoki lodowej czyli plejstocenu, z różnych jego ok…
rolnictwo Terminologia
Po pn. stronie Tatr w zasadzie powinny ustać uprawy rolne od wysokości ok. 700 m n.p.m., na tej wysokości zwykle już nieopłacalne. Mimo to jednak po pol. stronie Tatr, zwł. przed II wojną świat. coraz częściej wkraczano z pługiem i siewem lub sadzeniem w głąb gór. Np. na Wyżniej…
roślinność Terminologia
Wzniesienie nad poziom morza i związane z tym zmiany klimatu, różnorodność gleb, krótkość okresu wegetacji, kąt padania promieni słonecznych (wystawa, ekspozycja) wpłynęły na kształtowanie się różnych zbiorowisk roślinnych, tworzących w sposób charakterystyczny, zależnie od wyso…
rówień Terminologia
rówień, równia lub równica. W gwarze podh.: stosunkowo płaskie i duże miejsce, zwykle na dnie doliny, ale także na zboczu i wtedy miewa charakter tarasu; rówień jest najczęściej bezleśna. Polana może być nazwana równią, ale nie każda rówień jest polaną. Zdrobniała forma od równi…
rynna Terminologia
Korytowate zagłębienie w zboczu lub ścianie górskiej, węższe i płytsze od żlebu, biegnące w kierunku spadku wody. Może być trawiasta, piarżysta, skalista, a w zimie śnieżna lub lodowa. Zdrobn.: rynienka.
rzeźba peryglacjalna Terminologia
Formy morfologiczne terenu, utworzone przez procesy mrozowe i denudacyjne w strefie przyległej do zlodowacenia, ale nie zlodowaconej, np. na przedpolu lodowców, na grzbietach i stokach ponad lodowcem, w warunkach zimnego klimatu i głęboko zamarzniętej gleby (wieczna zmarzlina, m…
sala jaskiniowa Terminologia
sala jaskiniowa lub po prostu sala. Termin jask. (w Tatrach mniej właściwy) oznaczający to samo co » komora jaskiniowa.
schroniska Terminologia
W turystyce schronisko oznacza budynek przeznaczony do nocowania turystów i wydawania im posiłków. Dawniej istniały też w Tatrach schroniska nie zagospodarowane, czyli schrony, np. na Krzyżnem, na Pysznej Hali, na Przełęczy pod Kondracką Kopą, u wylotu Starorobociańskiej Doliny,…
sery Terminologia
W szałaśnictwie karp. (m.in. w Tatrach) wyrabia się ser ze świeżego mleka owczego zwarzonego (sklaganego) przez podpuszczkę (z żołądka cielęcia karmionego wyłącznie mlekiem). Świeży ser owczy w dużej, dość miękkiej bryle, nie solony i nie owędzany to » bundz, zwany też grudą, gr…
skała Terminologia
W gwarze podh. słowo to oznacza zwykle luźny kamień czy kamyk, ale także skałę zespoloną z podłożem. W liczbie pojedynczej górale wymawiają: skała lub skoła, a w liczbie mnogiej: skole. Przymiotnik od tego słowa w gwarze podh. brzmi: skalany (np. skalana perć = kamienista perć)…