Terminologia
Adamica Terminologia
Adamica, gwarowo Jadamica.
anekumena Terminologia
Tereny niezamieszkane, których niekorzystne warunki naturalne nie dają człowiekowi możliwości ani osiedlenia się, ani użytkowania, np. piętro turniowe w Tatrach. Zob. też ekumena i subekumena.
asekuracja Terminologia
asekuracja lub zabezpieczanie. W taternictwie i alpinizmie jest to zabezpieczanie się wspinaczy na wypadek pośliznięcia czy odpadnięcia w stromym terenie górskim. Asekurację wykonuje się zwykle za pomocą liny, którą są związani taternicy czy alpiniści. Rozróżnia się a. sztywną i…
autoasekuracja Terminologia
W taternictwie i alpinizmie jest to zabezpieczanie (asekuracja) wspinacza przez samego siebie, i to różnego rodzaju: 1) dodatkowe zabezpieczenie (np. przywiązanie się pętlą do haka lub bloku) na stanowiskach asekuracyjnych lub na biwakach w urwistym terenie; 2) przy poruszaniu s…
awen Terminologia
awen (z franc. aven). Niegdyś dość rozpowszechniony, ale w pol. języku zbyteczny synonim właściwego terminu speleol.: » studnia krasowa lub po prostu studnia, której otwór znajduje się na powierzchni terenu.
baca Terminologia
Kierownik owczej gospodarki past. w » szałasie w Tatrach i w okolicznych pasmach górskich. B. kierował pracą podległych sobie » juhasów i » honielników. Pasienie zwykle zostawiał juhasom, a sam wyrabiał ser. Na hali był zwykle jeden b., czasem dwóch lub więcej i wtedy każdy b. k…
bacówka Terminologia
Mieszkalny budynek past. (szałas, koleba) na hali, zajmowany przez bacę (z juhasami). W ostatnich latach zaczęto też używać tej nazwy dla małych schronisk tur. (poza Tatrami).
Bagno Terminologia
"Bagno" . Pierwotnie był to tytuł serii artykułów Stanisława Witkiewicza ("Prz. Zakop." 1902 i jako broszura: Lw. 1903), piętnujących szkodliwą dla Zakopanego działalność jego ówczesnego wójta, dla Andrzeja Chramca i władz gminnych, m.in. za bezprawne usunięcie ze stanowiska lek…
balkon Terminologia
Jest to » płaśń lub platforma w ścianie skalnej, podcięta b. stromym urwiskiem skalnym.
bania Terminologia
W podh. gwarze: kopalnia kruszcu lub rudy . Pochodzi od węg. słowa banyá (z niem. Bau). Z okresu kiedy w Tatrach prowadzono roboty górn. pozostały nazwy geogr. jak: Baniste, Pod Banie, Podbańska. Resztki dawnych bani zachowały się np. w zboczach Krywania i szczytu Ornak.
bańdzioch Terminologia
W gwarze podh. i w pol. gwarze spiskiej: brzuch, a w Tatrach: kocioł górski. Także w nazwach geogr., np. Bańdzioch (nazwa lud.) lub » Mięguszowiecki Bańdzioch. Speleolodzy użyli tego słowa w ukutej przez siebie nazwie jaskini: » Kominiarski Bańdzioch.
baszta Terminologia
Turnia o kształcie przypominającym basztę zamku lub twierdzy. Jest to tatrz. termin topogr., a występuje też w tatrz. nazwach geogr., np. Orla Baszta, Grań Baszt, Zadnia Baszta . Podobnie słow. bašta, niem. Bastei i węg. bástya.
Beskid Terminologia
Beskid (ogólnie). Nazwa lud. Beskid lub Bieskid występuje dość często w Karpatach Zach. (najliczniej w ich pol. części), a rzadko w Karpatach Wsch., gdzie częsta jest nazwa lud. Bieszczad (i jej odmiany), być może odpowiednik nazwy Beskid. Nazwa lud. Beskid lub Bieskid oznacza z…
beton Terminologia
W tur. i narc. żargonie: b. twardy, mocno zbity śnieg o szorstkiej powierzchni. Mniej twardy i mniej zbity od betonu śnieg to » gips.
boraks Terminologia
Narc. nazwa gatunku śniegu. Powstaje ze świeżego puchu, którego wierzchnia warstwa pod wpływem promieni słonecznych stapia się w cieniutkie małe płytki, oślepiająco lśniące w słońcu. Jest to doskonały śnieg dla narciarzy. Powstaje tylko w zimie; na wiosnę, przy silniejszej opera…
bryndza Terminologia
Rodzaj ostrego sera owczego (o charakterze suchego twarogu), wyrabianego w Tatrach, na Podtatrzu i gdzie indziej w Karpatach. Bryndzę robi się z przeschniętego » bundzu, pokruszonego na drobne kawałeczki, obecnie najczęściej przemielonego w maszynce do mięsa, po czym mniej lub w…
budownictwo ludowe Terminologia
W Tatrach było związane z gospodarką past. i sianokośną, przy czym najbardziej charakterystyczne dla Tatr były » szałasy służące pasterzom owiec, zwane też kolebami lub bardziej po góralsku kolibami a także bacówkami. Oprócz szałasów w ścisłym tego terminu znaczeniu stawiano w T…
bundz Terminologia
Świeży ser owczy, nie solony i nie owędzany, wyrabiany zwykle w dużych bryłach. Ma przyjemny orzeźwiający smak. B. spożywa się na świeżo lub wyrabia z niego » bryndzę. W 1985 pojawił się w zakop. sklepach ser owczy solony i owędzany, w dużych bryłach, też zwany bundzem, ale od p…
Burdel Terminologia
Burdel . Nazwa ta występuje w różnych miejscach w pol. części Karpat na oznaczenie polan górskich i nawet osiedla (w Zakopanem na Olczy), a w samych Tatrach najbardziej znany B. to polanka, której pełna nazwa brzmi » Skoruszowy Burdel (na Skoruszowym Dziale, między Doliną Zadnic…
Czerwone Brzeżki Terminologia
Czerwone Brzeżki Nazwa występująca w Tatrach Pol. na oznaczenie kilku miejsc z czerwonawą glebą lub skałami. Najbardziej znane jest zbocze tuż na pd. od Rusinowej Polany. W 1887-98 stała tam altana TT. Przechodzą tamtędy niektóre znakowane szlaki tur. na Rusinową Polanę. Zob. te…
Czerwony Wierch Terminologia
Czerwony Wierch . Jedna z lud. nazw Małołączniaka w grupie » Czerwonych Wierchów.
deska śnieżna Terminologia
Płat zbitego, sprasowanego wiatrem śniegu (tzw. gipsu), który oderwał się od sąsiednich mas śniegu i obsuwa się po powierzchni spodniej warstwy śnieżnej, zwykle rozbijając się przy tym na bryły. Obsuwająca się d.ś. dużych rozmiarów może sama stanowić lawinę śnieżną, a zawsze moż…
eksponowany Terminologia
Przepaścisty, tzn. znajdujący się nad widoczną lub niewidoczną przepaścią. Np. Orla Perć jest eksponowana, gdyż w wielu miejscach wiedzie nad przepaścią.
ekspozycja Terminologia
W taternictwie słowo to oznacza przepaścistość, tj. położenie nad b. stromym, pionowym lub przewieszonym terenem. Np. na pd. ścianie Zamarłej Turni e. jest ogromna, gdyż opuszczony przedmiot spada kilkadziesiąt m wolno w powietrzu zanim uderzy o skały lub o piargi u podnóża ścia…
ekumena Terminologia
Obszary zamieszkane i użytkowane stale przez człowieka. Na Podtatrzu są to: po pn. stronie Tatr - kraina uprawy, wsie, osiedla; po pd. stronie - uzdrowiska podtatrz. (tzw. strefa intrawilanu), pola i łąki, wsie. Zob. też anekumena i subekumena.
filar Terminologia
W taternictwie oznacza wybitne i b. strome żebro skalne lub grzędę. Często stanowi krawędź, w której schodzą się dwie ściany szczytu .
firn Terminologia
Śnieg zaczynający przechodzić w lód, o konsystencji ziarnistej, tworzący się wysoko w górach. W Tatrach f. zaczyna się tworzyć na wiosnę, gdy słońce już dość mocno przygrzewa, a nocą jest jeszcze mroźno. Narciarze cenią bardzo ten rodzaj śniegu dogodny do jazdy. Firnem również n…
galeria Terminologia
Duży, poziomy lub lekko pochyły taras w ścianie górskiej, podcięty b. stromym urwiskiem. Typową formacją tego typu jest Galeria Gankowa. Stosunkowo wąska i długa galeria zbliża się swym wyglądem do szerokiej półki. Zob. też galeryjka.
galeryjka Terminologia
W taternictwie: 1) mała galeria; 2) formacja w ścianie górskiej podobna do poziomej lub pochyłej półki podciętej b. stromym urwiskiem; 3) formacja w ścianie górskiej, wyglądająca z daleka jak ukośnie przebiegająca półka, a w rzeczywistości składająca się z ciągu półek, zachodzik…
Gąsienicowy Potok Terminologia
Gąsienicowy Potok lub Gąsieniców Potok W Zakopanem nazwą tą bywa oznaczany niejeden potok, ale każdy z nich ma też inną nazwę, bardziej powszechnie stosowaną.
gips Terminologia
W narciarstwie oznacza suchy śnieg, zbity pod wpływem wiatru; przy nacisku (np. nartą) pęka na bryły różnokształtne, często płaskie, stwarzając na stromych stokach niebezpieczeństwo lawin. Jeszcze twardszy i bardziej zbity śnieg to » beton.
Głęboki Potok Terminologia
Głęboki Potok; Na Podtatrzu i w Tatrach jest kilka strumieni o takiej nazwie (zob. pod osobnymi hasłami). Nazwa G.P. nie pochodzi od głębokości wody (wszystkie potoki o takiej nazwie na Podtatrzu i w Tatrach są stosunkowo płytkie), lecz od tego, że płyną żlebami lub dolinami, kt…
Gołe Wierchy Liptowskie Terminologia
Gołe Wierchy Liptowskie , dawniej też Gołe Wierchy Smreczyńskie lub po prostu Gołe Wierchy. Zbiorowa nazwa dwóch podrzędnych szczytów w gł. grani Liptowskich Kop : Zadni Goły Wierch Liptowski (1983 m) i Skrajny Goły Wierch Liptowski (1984 m). Znajdują się między Wielką Kopą Kopr…
Goły Wierch Terminologia
Goły Wierch . Nazwa ta oznacza wzniesienia o wierzchołkach obecnie lub niegdyś gołych, tj. bezleśnych. Niektóre tatrz. obiekty o takiej nazwie są opisane poniżej. Podobne jest pochodzenie takich nazw jak Goła Góra (na Podhalu) lub Goły Brzeżek (w Tatrach, trawiaste siodło w lesi…
Górale Terminologia
Górale . Nazwa górale (przez małe "g") oznacza w języku pol. w ogóle mieszkańców gór, gdziekolwiek na świecie, w Polsce natomiast dotyczy przede wszystkim mieszkańców Karpat, i to całych, ale b. często określenie to jest ograniczane do pol. mieszkańców Karpat Zach. (śląskich i m…
Góralszczyzna Terminologia
Góralszczyzna . Obszar zamieszkany przez » Górali , lub także sami Górale, albo też - przez małe "g" - wszelkie przejawy materialnej i duchowej kultury Górali (góralskie budownictwo, ubiór, sprzęty, zdobnictwo, gwara, folklor, zwyczaje, taniec, muzyka itd.). Polską G. karpacką m…
górna granica lasu Terminologia
Ważna linia wegetacyjna (symboliczna), przy której w górach kończy się las jako zbiorowisko. Za taką linię (g.g.l.) uważa się górną granicę pasa, w którym drzewostan jest już w rozluźnionym zwarciu, ale jeszcze nie rozpada się na poszczególne grupy; w pasie tym drzewa dorastają…
Górska Odznaka Narciarska Terminologia
Górska Odznaka Narciarska (GON). Ustanowiona w 1932 przez Pol. Związek Narc ., który wtedy opiekował się również turystyką narciarską. Po zmianach organizacyjnych w sporcie pol., w 1951 GON przeszła pod kompetencje Komisji Turystyki Narc. ZG PTTK, a następnie Komisji Narc. ZG PT…
Górska Odznaka Turystyczna Terminologia
Górska Odznaka Turystyczna (GOT). Odznaka o kilku kolejnych stopniach, nadawana turystom za określoną liczbę punktów zdobytych przez przebycie pieszo pewnych punktowanych tras wycieczkowych w Karpatach Pol. i w Tatrach, a po II wojnie także w Sudetach. Celem GOT jest upowszechni…
grań Terminologia
grań (w gwarze podh.: grań lub grania). Grzbiet szczytu lub turni, zwykle skalisty i wąski (np. pd. grań Kościelca lub wsch. grań Żabiego Konia), czasem szeroki i trawiasty lub piarżysty (np. grań Czerwonych Wierchów), albo też cały grzbiet na ogół skalistego pasma górskiego (mi…