Terminologia
Adamica Terminologia
Adamica, gwarowo Jadamica.
anekumena Terminologia
Tereny niezamieszkane, których niekorzystne warunki naturalne nie dają człowiekowi możliwości ani osiedlenia się, ani użytkowania, np. piętro turniowe w Tatrach. Zob. też ekumena i subekumena.
asekuracja Terminologia
asekuracja lub zabezpieczanie. W taternictwie i alpinizmie jest to zabezpieczanie się wspinaczy na wypadek pośliznięcia czy odpadnięcia w stromym terenie górskim. Asekurację wykonuje się zwykle za pomocą liny, którą są związani taternicy czy alpiniści. Rozróżnia się a. sztywną i…
autoasekuracja Terminologia
W taternictwie i alpinizmie jest to zabezpieczanie (asekuracja) wspinacza przez samego siebie, i to różnego rodzaju: 1) dodatkowe zabezpieczenie (np. przywiązanie się pętlą do haka lub bloku) na stanowiskach asekuracyjnych lub na biwakach w urwistym terenie; 2) przy poruszaniu s…
awen Terminologia
awen (z franc. aven). Niegdyś dość rozpowszechniony, ale w pol. języku zbyteczny synonim właściwego terminu speleol.: " studnia krasowa lub po prostu studnia, której otwór znajduje się na powierzchni terenu.
baca Terminologia
Kierownik owczej gospodarki past. w „ szałasie w Tatrach i w okolicznych pasmach górskich. B. kierował pracą podległych sobie ” juhasów i " honielników. Pasienie zwykle zostawiał juhasom, a sam wyrabiał ser. Na hali był zwykle jeden b., czasem dwóch lub więcej i wtedy każdy b. k…
bacówka Terminologia
Mieszkalny budynek past. (szałas, koleba) na hali, zajmowany przez bacę (z juhasami). W ostatnich latach zaczęto też używać tej nazwy dla małych schronisk tur. (poza Tatrami).
Bagno Terminologia
„Bagno”. Pierwotnie był to tytuł serii artykułów Stanisława Witkiewicza („Prz. Zakop.” 1902 i jako broszura: Lw. 1903), piętnujących szkodliwą dla Zakopanego działalność jego ówczesnego wójta, dla Andrzeja Chramca i władz gminnych, m.in. za bezprawne usunięcie ze stanowiska leka…
balkon Terminologia
Jest to " płaśń lub platforma w ścianie skalnej, podcięta b. stromym urwiskiem skalnym.
bania Terminologia
W podh. gwarze: kopalnia kruszcu lub rudy. Pochodzi od węg. słowa banyá (z niem. Bau). Z okresu kiedy w Tatrach prowadzono roboty górn. pozostały nazwy geogr. jak: Baniste, Pod Banie, Podbańska. Resztki dawnych bani zachowały się np. w zboczach Krywania i szczytu Ornak.
bańdzioch Terminologia
W gwarze podh. i w pol. gwarze spiskiej: brzuch, a w Tatrach: kocioł górski. Także w nazwach geogr., np. Bańdzioch (nazwa lud.) lub „ Mięguszowiecki Bańdzioch. Speleolodzy użyli tego słowa w ukutej przez siebie nazwie jaskini: ” Kominiarski Bańdzioch.
baszta Terminologia
Turnia o kształcie przypominającym basztę zamku lub twierdzy. Jest to tatrz. termin topogr., a występuje też w tatrz. nazwach geogr., np. Orla Baszta, Grań Baszt, Zadnia Baszta. Podobnie słow. bašta, niem. Bastei i węg. bástya.
Beskid Terminologia
Beskid (ogólnie). Nazwa lud. Beskid lub Bieskid występuje dość często w Karpatach Zach. (najliczniej w ich pol. części), a rzadko w Karpatach Wsch., gdzie częsta jest nazwa lud. Bieszczad (i jej odmiany), być może odpowiednik nazwy Beskid. Nazwa lud. Beskid lub Bieskid oznacza z…
beton Terminologia
W tur. i narc. żargonie: b. twardy, mocno zbity śnieg o szorstkiej powierzchni. Mniej twardy i mniej zbity od betonu śnieg to " gips.
boraks Terminologia
Narc. nazwa gatunku śniegu. Powstaje ze świeżego puchu, którego wierzchnia warstwa pod wpływem promieni słonecznych stapia się w cieniutkie małe płytki, oślepiająco lśniące w słońcu. Jest to doskonały śnieg dla narciarzy. Powstaje tylko w zimie; na wiosnę, przy silniejszej opera…
bryndza Terminologia
Rodzaj ostrego sera owczego (o charakterze suchego twarogu), wyrabianego w Tatrach, na Podtatrzu i gdzie indziej w Karpatach. Bryndzę robi się z przeschniętego " bundzu, pokruszonego na drobne kawałeczki, obecnie najczęściej przemielonego w maszynce do mięsa, po czym mniej lub w…
budownictwo ludowe Terminologia
W Tatrach było związane z gospodarką past. i sianokośną, przy czym najbardziej charakterystyczne dla Tatr były " szałasy służące pasterzom owiec, zwane też kolebami lub bardziej po góralsku kolibami a także bacówkami. Oprócz szałasów w ścisłym tego terminu znaczeniu stawiano w T…
bundz Terminologia
Świeży ser owczy, nie solony i nie owędzany, wyrabiany zwykle w dużych bryłach. Ma przyjemny orzeźwiający smak. B. spożywa się na świeżo lub wyrabia z niego " bryndzę. W 1985 pojawił się w zakop. sklepach ser owczy solony i owędzany, w dużych bryłach, też zwany bundzem, ale od p…
Burdel Terminologia
Burdel. Nazwa ta występuje w różnych miejscach w pol. części Karpat na oznaczenie polan górskich i nawet osiedla (w Zakopanem na Olczy), a w samych Tatrach najbardziej znany B. to polanka, której pełna nazwa brzmi " Skoruszowy Burdel (na Skoruszowym Dziale, między Doliną Zadnich…
Czerwone Brzeżki Terminologia
Czerwone Brzeżki Nazwa występująca w Tatrach Pol. na oznaczenie kilku miejsc z czerwonawą glebą lub skałami. Najbardziej znane jest zbocze tuż na pd. od Rusinowej Polany. W 1887-98 stała tam altana TT. Przechodzą tamtędy niektóre znakowane szlaki tur. na Rusinową Polanę. Zob. te…
Czerwony Wierch Terminologia
Czerwony Wierch. Jedna z lud. nazw Małołączniaka w grupie " Czerwonych Wierchów.
deska śnieżna Terminologia
Płat zbitego, sprasowanego wiatrem śniegu (tzw. gipsu), który oderwał się od sąsiednich mas śniegu i obsuwa się po powierzchni spodniej warstwy śnieżnej, zwykle rozbijając się przy tym na bryły. Obsuwająca się d.ś. dużych rozmiarów może sama stanowić lawinę śnieżną, a zawsze moż…
eksponowany Terminologia
Przepaścisty, tzn. znajdujący się nad widoczną lub niewidoczną przepaścią. Np. Orla Perć jest eksponowana, gdyż w wielu miejscach wiedzie nad przepaścią.
ekspozycja Terminologia
W taternictwie słowo to oznacza przepaścistość, tj. położenie nad b. stromym, pionowym lub przewieszonym terenem. Np. na pd. ścianie Zamarłej Turni e. jest ogromna, gdyż opuszczony przedmiot spada kilkadziesiąt m wolno w powietrzu zanim uderzy o skały lub o piargi u podnóża ścia…
ekumena Terminologia
Obszary zamieszkane i użytkowane stale przez człowieka. Na Podtatrzu są to: po pn. stronie Tatr - kraina uprawy, wsie, osiedla; po pd. stronie - uzdrowiska podtatrz. (tzw. strefa intrawilanu), pola i łąki, wsie. Zob. też anekumena i subekumena.
filar Terminologia
W taternictwie oznacza wybitne i b. strome żebro skalne lub grzędę. Często stanowi krawędź, w której schodzą się dwie ściany szczytu.
firn Terminologia
Śnieg zaczynający przechodzić w lód, o konsystencji ziarnistej, tworzący się wysoko w górach. W Tatrach f. zaczyna się tworzyć na wiosnę, gdy słońce już dość mocno przygrzewa, a nocą jest jeszcze mroźno. Narciarze cenią bardzo ten rodzaj śniegu dogodny do jazdy. Firnem również n…
galeria Terminologia
Duży, poziomy lub lekko pochyły taras w ścianie górskiej, podcięty b. stromym urwiskiem. Typową formacją tego typu jest Galeria Gankowa. Stosunkowo wąska i długa galeria zbliża się swym wyglądem do szerokiej półki. Zob. też galeryjka.
galeryjka Terminologia
W taternictwie: 1) mała galeria; 2) formacja w ścianie górskiej podobna do poziomej lub pochyłej półki podciętej b. stromym urwiskiem; 3) formacja w ścianie górskiej, wyglądająca z daleka jak ukośnie przebiegająca półka, a w rzeczywistości składająca się z ciągu półek, zachodzik…
Gąsienicowy Potok Terminologia
Gąsienicowy Potok lub Gąsieniców Potok W Zakopanem nazwą tą bywa oznaczany niejeden potok, ale każdy z nich ma też inną nazwę, bardziej powszechnie stosowaną.
gips Terminologia
W narciarstwie oznacza suchy śnieg, zbity pod wpływem wiatru; przy nacisku (np. nartą) pęka na bryły różnokształtne, często płaskie, stwarzając na stromych stokach niebezpieczeństwo lawin. Jeszcze twardszy i bardziej zbity śnieg to " beton.
Głęboki Potok Terminologia
Głęboki Potok; Na Podtatrzu i w Tatrach jest kilka strumieni o takiej nazwie (zob. pod osobnymi hasłami). Nazwa G.P. nie pochodzi od głębokości wody (wszystkie potoki o takiej nazwie na Podtatrzu i w Tatrach są stosunkowo płytkie), lecz od tego, że płyną żlebami lub dolinami, kt…
Gołe Wierchy Liptowskie Terminologia
Gołe Wierchy Liptowskie, dawniej też Gołe Wierchy Smreczyńskie lub po prostu Gołe Wierchy. Zbiorowa nazwa dwóch podrzędnych szczytów w gł. grani Liptowskich Kop: Zadni Goły Wierch Liptowski (1983 m) i Skrajny Goły Wierch Liptowski (1984 m). Znajdują się między Wielką Kopą Koprow…
Goły Wierch Terminologia
Goły Wierch. Nazwa ta oznacza wzniesienia o wierzchołkach obecnie lub niegdyś gołych, tj. bezleśnych. Niektóre tatrz. obiekty o takiej nazwie są opisane poniżej. Podobne jest pochodzenie takich nazw jak Goła Góra (na Podhalu) lub Goły Brzeżek (w Tatrach, trawiaste siodło w lesis…
Górale Terminologia
Górale. Nazwa górale (przez małe „g”) oznacza w języku pol. w ogóle mieszkańców gór, gdziekolwiek na świecie, w Polsce natomiast dotyczy przede wszystkim mieszkańców Karpat, i to całych, ale b. często określenie to jest ograniczane do pol. mieszkańców Karpat Zach. (śląskich i ma…
Góralszczyzna Terminologia
Góralszczyzna. Obszar zamieszkany przez „ Górali, lub także sami Górale, albo też - przez małe ”g" - wszelkie przejawy materialnej i duchowej kultury Górali (góralskie budownictwo, ubiór, sprzęty, zdobnictwo, gwara, folklor, zwyczaje, taniec, muzyka itd.). Polską G. karpacką moż…
górna granica lasu Terminologia
Ważna linia wegetacyjna (symboliczna), przy której w górach kończy się las jako zbiorowisko. Za taką linię (g.g.l.) uważa się górną granicę pasa, w którym drzewostan jest już w rozluźnionym zwarciu, ale jeszcze nie rozpada się na poszczególne grupy; w pasie tym drzewa dorastają…
Górska Odznaka Narciarska Terminologia
Górska Odznaka Narciarska (GON). Ustanowiona w 1932 przez Pol. Związek Narc., który wtedy opiekował się również turystyką narciarską. Po zmianach organizacyjnych w sporcie pol., w 1951 GON przeszła pod kompetencje Komisji Turystyki Narc. ZG PTTK, a następnie Komisji Narc. ZG PTT…
Górska Odznaka Turystyczna Terminologia
Górska Odznaka Turystyczna (GOT). Odznaka o kilku kolejnych stopniach, nadawana turystom za określoną liczbę punktów zdobytych przez przebycie pieszo pewnych punktowanych tras wycieczkowych w Karpatach Pol. i w Tatrach, a po II wojnie także w Sudetach. Celem GOT jest upowszechni…
grań Terminologia
grań (w gwarze podh.: grań lub grania). Grzbiet szczytu lub turni, zwykle skalisty i wąski (np. pd. grań Kościelca lub wsch. grań Żabiego Konia), czasem szeroki i trawiasty lub piarżysty (np. grań Czerwonych Wierchów), albo też cały grzbiet na ogół skalistego pasma górskiego (mi…