Terminologia
gryzonie Terminologia
Rząd zwierząt, ssaków na ogół niewielkich, odznaczających się szczególnym, tzw. niezupełnym uzębieniem. Składa się ono z dwóch par siekaczy - w górnej i dolnej szczęce - b. silnych i twardych, odrastających od nasady przez całe życie danego gryzonia, a ścierających się od góry p…
grzęda Terminologia
Podłużna wypukłość zbocza lub ściany górskiej, dość szeroka i nieraz b. stroma, biegnąca z góry na dół i zwykle wzdłuż zagłębień terenowych (żlebów, rynien itd.).
hala Terminologia
W Tatrach termin hala ma dwa różne znaczenia: pasterskie (gospodarcze) i botaniczne (naukowe). W Tatrach i w ogóle w Karpatach Zach. słowo to w pasterstwie oznaczało pierwotnie tereny trawiaste w górach, położone zazwyczaj powyżej górnej granicy lasu i zwartej kosodrzewiny, ale…
halnictwo Terminologia
Termin ten, od słowa hala lub Hale = Tatry, próbowano w 1876 wprowadzić w "Pam. TT" na oznaczenie alpinizmu i taternictwa, ale to się nie przyjęło.
halny Terminologia
halny, a w 2 poł. XIX w. także halski (np. rośliny i zwierzęta halskie). Przymiotnik od słowa » hala (w znaczeniu past. i bot.), a dawniej także od nazwy Hale (Tatry).
halny, wiatr Terminologia
halny, wiatr lub krótko: halny (nie należy mówić "halniak", jest to żargonowe, niegóralskie wyrażenie). Silny, porywisty wiatr południowy, typu fenowego, wiejący na Podhalu w różnych porach roku, najczęściej wiosną i na jesieni. W zasadzie dość rzadko sięga poza linię Witów - Ci…
halski Terminologia
Starsza forma przymiotnika » halny.
honielnik Terminologia
W gwarze podh. jest to młody chłopiec, który pracuje na hali u bacy jako pomocnik juhasów.
Huczawa Terminologia
Huczawa Nazwa, która się powtarza w Tatrach zarówno na terenie gwarowo polskim jak i słowackim na oznaczenie bystrych, szumiących potoków i gwałtownie (głośno) wybuchających źródeł. Nazwa pochodzi od słowa huczeć (słow. hučat ). Podobne nazwy dla potoków i rzek (Huczki, Huczwa i…
juhas Terminologia
Pasterz owiec. Przy każdym szałasie jest zawsze jeden baca i jeden lub paru podległych mu juhasów. Termin "juhaska" (dziewczyna pasąca owce czy krowy w Tatrach) został wymyślony przez literatów czy in. osoby piszące o Tatrach, i jest zupełnie błędny, gdyż dziewczęta nie pasały o…
kalafiory Terminologia
Narc. nazwa utworów śniegowych, powstałych w zmarzniętym, gipsowatym śniegu przez silne wywiewanie. Utwory te istotnie przypominają nieco pokrojem swym kalafiory - stąd nazwa. Kalafiory b. utrudniają jazdę na nartach. Tworzą się zazwyczaj w pobliżu grani i grzbietów górskich lub…
kanał krasowy Terminologia
Wszelkiego rodzaju podłużna, kanałowata szczelina podziemna o średnicy od kilku cm do kilkudziesięciu m; umożliwia przepływ » wód krasowych. Typowymi k. k. w jaskiniach tatrz. są » kominy krasowe, » korytarze jaskiniowe i » studnie krasowe.
karabinek Terminologia
Rodzaj metalowego eliptycznego pierścienia ze sprężynowym zatrzaskiem, podobny do karabinka strażackiego, ale mniejszy. Dawniej wyrabiano karabinki jedynie ze stali, obecnie także z lżejszych stopów. Używane są przez taterników i alpinistów przy wspinaczce do asekuracji, zjazdu…
Karczmisko Terminologia
Karczmisko. Jest to druga nazwa Przełęczy między Kopami , nad Doliną Jaworzynką . Nazwa K. w pewnym okresie (zwł. w latach międzywoj.) była często używana mylnie przez turystów, mapy i przewodniki na oznaczenie pobliskiej Królowej Równi . Przez Przełęcz między Kopami wożono nieg…
Karpaty Terminologia
Karpaty (nazwa). W ostatnich kilku stuleciach aż mn.w. do poł. XIX w. nazwy Karpaty, Krępak (także Krapak itp.) i Tatry były stosowane każda z osobna lub równocześnie jako synomimy na oznaczenie albo całych Karpat, albo wyłącznie Tatr. U niektórych pisarzy z owych czasów nazwa K…
Karpaty Centralne Terminologia
Karpaty Centralne Nazwa rozpowszechniona w dawniejszej literaturze na oznaczenie części Karpat o rozmaitym zasięgu u różnych autorów. Najczęściej dotyczyła wspólnie Choczańskich Wierchów i całych Tatr , czasem łącznie z niektórymi sąsiednimi pasmami górskimi, a kiedy indziej sam…
karple Terminologia
Sprzęt tatern. i alpin., pierwotnie i obecnie także myśliwski, używany do chodzenia po głębokim śniegu, gdy zabieranie nart nie jest praktyczne; zapobiega zbytniemu zapadaniu się. Jest to para drewnianych (lub metalowych) owalnych obręczy, wyplatanych stosunkowo rzadko krzyżując…
Keczka Terminologia
Keczka Jest to nazwa lesistych lub częściowo lesistych wzgórz (wierchów), powtarzająca się w Tatrach , Choczańskich Wierchach , Magurze Orawskiej i Tatrach Niżnich; słow. kečka =czupryna.Nazwa więc pochodzi zapewne od podobieństwa noszących ją wzgórz do czupryny na głowie. Nie c…
kierdel Terminologia
kierdel. W gwarze podh.: stado (owiec lub kozic). Mówi się: w kierdlu lub w kierdelu. Zdrobn.: kierdelik, kierdołek lub kierdlicek.
kierpce Terminologia
kierpce, w gwarze podh. najczęściej kyrpce (sing. kierpiec, kyrpiec ). Obuwie sporządzone (spód i wierzch) z jednego kawałka skóry wołowej, w nowszych czasach często z dorobionym obcasem. U mężczyzn wiązane długimi rzemieniami koło kostek, u kobiet sznurkami z czarnej wełny (naw…
kijki narciarskie Terminologia
Używane są przez narciarzy do ułatwienia i przyspieszenia posuwania się do przodu, do utrzymywania równowagi, przy wykonywaniu skrętów, a dawniej służyły też często do hamowania pędu. Kształt, długość i różne in. cechy k.n. uległy z biegiem czasu zmianom, a obecnie istnieją też…
klasyczna droga Terminologia
klasyczna droga lub wspinaczka, klasyczne przejście, klasyczne taternictwo itp. W taternictwie drogami klasycznymi nazywano dawniej przejścia wspinaczkowe b. wybitne, jak np. droga Bednarskiego na pd. ścianie Zamarłej Turni. W obecnej terminologii taternickiej wspinaczka klasycz…
klimat Terminologia
W Tatrach nie jest kontynentalny, jak to czasem podawano. Jest to klimat wysokogórski stref umiarkowanych, o wpływach oceanicznych, o rocznej amplitudzie temperatury zmniejszającej się wraz ze wzrostem wysokości n.p.m. Dobowe wahania temperatury są b. duże, zwł. na jesieni. Śred…
kocioł Terminologia
Obszerne, okrągławe zagłębienie terenu, tworzące czasem górną część doliny lub rozszerzenie żlebu, albo też olbrzymie zagłębienie w stoku góry, jak Gierlachowski Kocioł.
Kolbach Terminologia
Kolbach (nazwa). Nazwa niem., która w różnej formie i znaczeniu przedostała się do pol., węg., słow. i czes. nazewnictwa tatrz., zwł. w XIX w. Właściwe brzmienie tej nazwy, to Kaltbach ("zimny potok"), co pierwotnie oznaczało Zimną Wodę Spiską . W spiskoniem. gwarze i jej nie za…
koleba Terminologia
koleba lub koliba. U górali podh. (i innych) oznacza albo budynek pasterzy owiec w górach (» szałas) lub budynek pasterzy wołów (koleba wolarska), albo zagłębienie pod skałami lub pod luźną wantą, gdzie można się schronić przed deszczem czy też zanocować. Pierwszy rodzaj k. jest…
komin Terminologia
1) Korytowate zagłębienie w skałach, stosunkowo wąskie ale dość głębokie i b. strome, często o wyraźnych trzech ścianach (dwóch bocznych i jednej w głębi), schodzących się mn.w. pod kątami prostymi. - 2) » komin krasowy. - 3) W gwarze podh. także wysmukła turniczka.
komin krasowy Terminologia
komin krasowy lub po prostu komin. Pionowy lub b. stromy » kanał krasowy, biegnący w górę. Może łączyć korytarze jask., przebiegające na różnych poziomach, albo może łączyć korytarz lub komorę jaskini z powierzchnią terenu. Czasem jeden i ten sam element jaskini jest albo komine…
komora jaskiniowa Terminologia
komora jaskiniowa lub po prostu komora, także (mniej właściwie) sala jaskiniowa lub sala. Rozszerzenie korytarza jaskini, mające duże rozmiary w stosunku do wychodzących z niej korytarzy, studni czy kominów.
korytarz jaskiniowy Terminologia
korytarz jaskiniowy lub po prostu korytarz. Poziomy lub mało stromy » kanał krasowy w jaskini, od kominów i studni różniący się swym poziomym lub prawie poziomym przebiegiem, a w stosunku do komór ma znacznie mniejszy przekrój poprzeczny. K.j. często łączy takie elementy jaskini…
koszar Terminologia
W Tatrach Pol. oznacza zagrodę dla owiec, zbudowaną zwykle z przenośnego płotu, a tylko wyjątkowo z kamiennego murku. Celem takiego przenośnego k., w którym trzyma się owce przez noc, jest kolejne nawożenie poszczególnych kawałków polan górskich (k. codziennie jest przesuwany na…
koszarzysko Terminologia
koszarzysko, gwarowo kosarzysko. Miejsce gdzie poprzednio stał » koszar. W Tatrach Słow., gdzie koszar oznaczał zarówno zagrodę dla owiec jak i szałas, słowo koszarzysko było czasem równoznaczne ze słowem szałasisko.
krasowe zjawiska Terminologia
Kras i krasowienie występuje w Tatrach niemal wyłącznie na terenach wapiennych, a w słabszym stopniu również na dolomitach. Krasowienie jest to proces chem., polegający na rozpuszczaniu skał (wapieni i dolomitów) przez zawierające kwas węglowy wody powierzchniowe i podziemne. Pr…
Krępak Terminologia
Krępak, Krempak lub Krapak. Nazwa używana dawniej na oznaczenie całych Karpat lub Tatr , a także » Łomnicy (2634 m).
las Terminologia
Ważne zbiorowisko roślinne, zajmujące w Tatrach znaczny obszar, sięgający przeciętnie od ok. 900-1000 m po ok. 1500-1550 m n.p.m. Po pn. stronie Tatr dzieli się w zasięgu pionowym na dwie formacje: regiel dolny (na wapieniu) - las mieszany liściasto-iglasty, i regiel górny (gł.…
las urwiskowy Terminologia
Las rosnący na miejscach wyjątkowo urwistych, na prawie pionowych ścianach skalnych, na b. stromych zboczach pobrzeży potoków. Tam poszczególne drzewa, zwykle świerki, mają dziwacznie powykręcane korzenie, wczepiające się w skałę, owijające dokoła głazów i występów skalnych. Nie…
lawiny śnieżne Terminologia
Są to masy śniegu lub lodu, obsuwające się gwałtownie i niezmiernie szybko po zboczu górskim. Gdy się mówi o lawinach bez podania ich rodzaju, ma się zwykle na myśli lawiny śnieżne. Spadłszy na płaski teren na dnie węższych dolin, l.ś. nieraz toczą się siłą rozpędu jeszcze w gór…
Liptacy Terminologia
Liptacy, w gwarze podh. Luptacy. Mieszkańcy Liptowa . Liptaków z podtatrz. części Liptowa zalicza się do » Górali Tatrzańskich lub Podtatrzańskich. Wiejska ludność na Liptowie w swej przeważającej masie była od dawna słowacka; wyspy ludności polskiej (Małe Borowe, Wielkie Borowe…
lodospad Terminologia
1) Formacja lodowa, która się tworzy z zamarzania ściekającej wody i przypomina swym kształtem zamarznięty wodospad. Lodospady w Tatrach powstają najczęściej w żlebach, kominach i rynnach, na ich progach lub w stromszych odcinkach. Tworzą się również przez zamarzanie wodospadów…
lodoszreń Terminologia
Gruba, zlodowaciała skorupa na powierzchni śniegu, nie załamująca się pod ciężarem narciarza (» szreń).