Litera T
Tomanowy Potok
Tomanowy Potok lub Tomanowy Potok Polski. P. Spod Tomanowej Przełęczy płynie Tomanową Doliną (odnogą Kościeliskiej Doliny) ku pn.-zach. Przy Smytniej Polanie łączy się z Pyszniańskim Potokiem na wys. 1075 m, dając w ten sposób początek Kościeliskiemu Potokowi.
Tomanowy Potok
Tomanowy Potok lub Tomanowy Potok Liptowski; Tomanov potok; Tomanowabach; Tomanowa-patak. S. Spod Tomanowej Przełęczy płynie Tomanową Doliną Liptowską ku wsch. i na wys. 1181 m wpada do Cichej Wody Liptowskiej jako jej pr. dopływ.
Tomanowy Wierch Liptowski
Tomanowy Wierch Liptowski (1840 m), dawniej Tomanowa Liptowska; Liptovská Tomanová. S. Główne kopiaste wzniesienie w bocznym grzbiecie, biegnącym od Tomanowego Wierchu Polskiego na wsch. z odchyleniem ku pn., nad Cichą Doliną Liptowską.
Tomanowy Wierch Polski
Tomanowy Wierch Polski (1978, 1977, 1977 m), dawniej Tomanowa Polska; Polska Tomanová. PS. Szczyt nad Kościeliską Doliną (nad jej odnogą zwaną Tomanową Doliną) w gł. grani Tatr Zach., między Czerwonymi Wierchami (od których oddziela go Tomanowa Przełęcz) a Smreczyńskim Wierchem.
Tomaszkiewicz Wiesław
Tomaszkiewicz Wiesław (1 VII 1924 Nowy Sącz). Mgr filologii orientalnej, filmowiec (operator), fotograf, taternik. Już w czasie II wojny świat. związany blisko z krak. grupą Pokutników (wspinaczki w skałkach podkrakowskich); uprawiał taternictwo w pierwszych latach po wojnie, w…
Tomkowa Jaskinia
Tomkowa Jaskinia. S. Niewielki schron jaskiniowy w orogr. prawych skałach szerokiego, trawiastego żlebu, spadającego z przełączki między głównym a pd. wierzchołkiem Niżnich Rysów ku wschodowi, kilkadziesiąt m poniżej owej przełączki. Wylot T.J. znajduje się tuż nad dnem żlebu i…
Tomkowe Igły
Tomkowe Igły. P. Dwie wybitne turnie (Skrajna Tomkowa Igła i Zadnia Tomkowa Igła) w zach. grzędzie Niżnich Rysów. Upamiętniony tymi nazwami został jeden z najlepszych przewodników tatrz., Józef Gąsienica-Tomków (1887 - ok. 1942), który m.in. dokonał w okolicy pierwszych wejść na…
tonalit
tonalit. Bardzo zbliżona do granitu skała głębinowa z grupy » granitoidów. Od typowego granitu różni się w składzie brakiem skalenia potasowego, zamiast którego występuje plagioklaz obfitujący w sód. T. stanowi skałę, która m.in. buduje trzon krystaliczny Tatr. Zob. też tatryt i…
Topczewska-Baranowska Danuta
Topczewska-Baranowska Danuta (18 V 1938 Warszawa), żona taternika » Macieja Baranowskiego. Krak. taterniczka i alpinistka, architekt (architektura obiektów tur. i budownictwo wiejskie), tłumaczka literatury pięknej z francuskiego. Taternictwo uprawiała od 1956 i wkrótce zaliczan…
Toporowa Cyrhla
Toporowa Cyrhla (ok. 1000-1045 m), potocznie Cyrhla (błędnie Cyrla i Cyhrla). P. Rozległa bezleśna rówień z osiedlem na wsch. od Jaszczurówki (szosą 2,4 km), a na pn. od Wielkiego Kopieńca, przy Drodze Balzera. T.C. była słynna z masowo kwitnących na niej na wiosnę krokusów, zos…
Toporowy Staw, Niżni
Toporowy Staw, Niżni (1089, 1089 m) lub po prostu Toporowy Staw. P. Leży na wale morenowym po zach. stronie Doliny Suchej Wody Gąsienicowej, nieco na pd. od Brzezin (przy Drodze Oswalda Balzera). Staw ten, o brzegach częściowo bagnistych, jest w stanie powolnego zanikania. Pow.…
Toporowy Staw, Wyżni
Toporowy Staw, Wyżni (ok. 1120 m). P. Leży nieco ku górze (na pd.) od Niżniego Toporowego Stawu, pośród torfowiska. Staw ten zanika i wielkość jego ulega silnym wahaniom. Pow. 0,03 ha, 30 x 15,5 m, głęb. 1,1 m. Również i w tym stawie została niedawno znaleziona jeżogłówka pokrew…
torby góralskie
torby góralskie. U podh. górali najbardziej prymitywnym sprzętem do noszenia ciężarów była duża biała lub szara płachta płócienna. Umieszczano w niej to, co było do niesienia, brano na plecy, a końce płachty zawiązywano na piersiach. Taki tobół w płachcie to w gwarze podh. brzem…
torfowiska
torfowiska. W gwarze podh. noszą nazwę borów, np. Nowotarskie Bory, Czarnodunajeckie Bory, Jaszczurowskie Bory. Zasadnicze typy t. w Tatrach są: t. wysokie czyli torfowcowe, t. niskie czyli mszyste lub mszystoturzycowe i t. przejściowe. T. wysokie są zarośnięte głównie przez mch…
Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiego
Towarzystwo Muzeum Tatrzańskiegoim. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem. Zostało zawiązane w 1888 z inicjatywy » Adolfa Scholtzego w celu zgromadzenia odpowiednich zbiorów i stworzenia Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem, a następnie utrzymywania go i zarządzania nim. W ten sposó…
Towarzystwo Ochrony Tatr
Towarzystwo Ochrony Tatr (TOT). Powstało w Zakopanem z inicjatywy Jerzego Zembrzuskiego w 1983: zebranie członków założycieli 4 II 1983 (osób 48 z 15 miejscowości, w tym 27 z Zakopanego), statut zatwierdzony 29 VIII 1983, I walne zgromadzenie 3 XII 1983. Celem TOT była ochrona T…
Towarzystwo Ochrony Tatr Polskich
Towarzystwo Ochrony Tatr Polskich, lub Tow. "Ochrona Tatr Polskich". W związku z rabunkowym wyniszczeniem dużych terenów Tatr Pol. w dobrach zakop. przez ich ówczesnego właściciela, bankiera pruskiego Magnusa Peltza, i w związku z perspektywą wystawienia dóbr tych na licytację,…
Towarzystwo Turystyczne Beskid
Towarzystwo Turystyczne "Beskid" w Nowym Sączu. Powstało w 1906: data statutu 15 II 1906, zatwierdzenie przez władze admin. 12 III 1906, pierwsze walne zgromadzenie 25 V 1906. Wśród założycieli byli taternicy i turyści znani ze swych związków z Tatrami: Ignacy Król i Kazimierz S…
Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego
Towarzystwo Uniwersytetu Robotniczego (TUR). Robotn. organizacja kult.-oświat., działająca w Polsce w 1923-39 i 1944-49. Wielostronna działalność TUR obejmowała też organizowanie wśród robotników sekcji krajoznawczych i tur. oraz urządzanie wycieczek robotników, m.in. w Tatry i…
Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Przewodników Tatrzańs
Towarzystwo Wzajemnej Pomocy Przewodników Tatrzańskich. Dzięki inicjatywie Walerego Eljasza, Jana Grzegorzewskiego i in., towarzystwo takie powstało w 1894 w Zakopanem. Obejmowało pol. przewodników tatrz., których składki wraz z in. wpływami tworzyły fundusz, z którego w razie p…
Townson Robert
Townson Robert (I-III 1762, nie 1763, Spring Grove, Marshgate, Richmond, Surrey, Anglia - 27 VI 1827 Varro Ville, poch. w Paramatta, New South Wales, Australia). Ang. przyrodnik i podróżnik, czł. szkockiego Royal Society w Edynburgu (1791). Był jednym z pierwszych badaczy nauk.…
tragarze
tragarze. Zarówno dawniej, jak i obecnie dźwiganie ładunków na plecach to ważny sposób transportu na terenie Tatr. Pasterze, gdzie tylko to było możliwe, potrzebny na tatrz. halach sprzęt past. (m.in. puciery, gielety, obońki) i in. rzeczy wywozili na wozach lub na grzbietach ko…
transport
transport. W zróżnicowanym terenie Tatr również środki transportu są rozmaite. Najprostszy sposób transportu ładunków, tj. dźwiganie na własnych plecach, omówiony jest pod hasłem tragarze. Sposób ten praktykują też turyści i taternicy. W ratownictwie, zwł. w trudniejszym terenie…
traszka
traszka (Triturus ). Płaz z rzędu ogoniastych (Urodela ), z rodziny salamandrowatych (Salamandridae ). Dawniej nazywana też trytonem. Długość ciała wraz z ogonem ok. 7-10 cm, barwa jaśniej lub ciemniej brunatna. Samice są nieco większe od samców. W porze godów wiosennych samcom…
Trausyl Tomasz
Trausyl Tomasz (1809 - 9 VIII 1889 Kęty?). Botanik, który po studiach wstąpił do zakonu Reformatów i od 1879 był gwardianem ich klasztoru w Kętach. Jako zakonnik przyjął imię Ambroży i znany jest w literaturze jako Ojciec Ambroży lub ks. Ambroży Reformat, także Pater Ambrosius i…
trawers
trawers. W taternictwie ma dwa znaczenia: 1) Przejście w poprzek po zboczu, ścianie górskiej, płycie skalnej itd., mn.w. poziomo; również szlak lub odcinek szlaku przebiegający poziomo lub prawie poziomo w poprzek zbocza czy ściany. 2) Przejście przez przełęcz lub szczyt z jedne…
trawersować
trawersować. Robić czy przechodzić » trawers (w obu znaczeniach tego terminu).
trawertyn
trawertyn lub rzadko używana nazwa źródleniec. Skała wapienna osadowa, powstała w wyniku wytrącania síę węglanu wapnia z wody gorących źródeł, przesyconej tym związkiem. Jest to skała b. zbliżona do martwicy wapiennej, tylko bardziej zbita. T. tworzy nieraz grube pokłady, np. w…
trawki Terminologia
Niewielka część zbocza lub ściany górskiej porosła trawą i nieraz b. stroma. Teren taki często nie jest płaski, lecz tworzy liczne stopnie porośnięte trawą. Jest to termin taternicki. Wspinanie się takim terenem to trawkowanie (w żargonie tatern.).
trawy Rośliny
Stanowią przeważającą część składu łąk, pastwisk, polan i hal tatrz., a także wysokogórskich muraw. Liście t. są wąskie i długie, unerwione równolegle, łodyga, tzw. źdźbło, posiada kolanka, kwiaty są niepozorne, wiatropylne; w okresie kwitnienia ich pyłek wywołuje u niektórych l…
trąbita
trąbita (trombita ), także fujera lub fujara. Instrument dęty w kształcie długiej do 2 m i więcej rury drewnianej rozszerzonej na końcu. Trąbity używali bacowie na halach tatrz. do sygnalizacji juhasom, do odstraszania niedźwiedzi, niekiedy zaś do grywania wieczorami przed szała…
Tripplin Teodor
Tripplin Teodor (13 I 1812 Kalisz - 25 I 1881 Warszawa). Lekarz (uniw. w Królewcu i Montpellier, dr 1840), podróżnik, literat, uczestnik Powstania Listopadowego. Był on autorem licznych książek wydanych w 1844-78, a opisujących jego rzeczywiste i rzekome podróże; pisał też powie…
troglobionty
troglobionty. Organizmy przystosowane do życia w jaskiniach i stale w nich przebywające w zupełnej ciemności. Zob. też skoczogonki.
Troiśniak
Troiśniak (1611, 1612 i 1613 m). P. Zbiorowa nazwa trzech maleńkich stawków w Zielonej Dolinie Gąsienicowej, leżących tuż przy sobie i bezpośrednio na lewo (wsch.) od znakowanej ścieżki, która od Murowańca na Gąsienicowej Hali prowadzi do Zielonego Stawu. Stawki te leżą nieco na…
Trybska Przełęcz
Trybska Przełęcz (1615 m). S. Jedna z płytko wciętych przełęczy w długim pn.-zach. ramieniu Szerokiej Jaworzyńskiej, między Zadnią Kopą a Golicą, bliżej wierzchołka tej ostatniej. Nazwa pochodzi od spiskiej wsi Trybsz, której mieszkańcy mieli niegdyś pastwiska w okolicy.
Trzciana
Trzciana (607 m) lub Trzciana Orawska; Trstená; Bingenstadt; Trsztena, Nádasd. S. Największe miasto na górnej Orawie, nad rz. Orawicą; mieszk. 5140 w 1980. Obecnie jest tu końcowa stacja linii kolejowej z Królewian, dochodzącej dawniej aż do granicy pol. przy Suchej Górze. Z pol…
Trzciana
Trzciana (639 m) lub Trzciana Liptowska; Trstené, do 1927 Trstenô; ; Trstyenne, Nádasd. S. Wieś na Liptowie, nad lw. brzegiem Jałowieckiego Potoku, między wsiami Smreczany i Bobrowiec; mieszk. 237 w 1980. Powstała w I poł. XIII w., w dokumentach wspomniana dopiero w 1269 jako wę…
trzcinniki Rośliny
trzcinniki (Calamagrostis), z rodziny Traw (Gramineae). Wysokie do 1,5 m trawy; w Tatrach występują trzy gatunki trzcinników, niełatwe do rozróżnienia dla laika. Wszystkie trzy mają długie, dość szerokie liście, duże i gęste, ale raczej dość wąskie wiechy kwiatowe. Trzcinnik owł…
trzmiele Zwierzęta
Owady błonkoskrzydłe (błonkówki, Hymenoptera) z grupy żądłówek (Aculeata). Ciało t. jest grube, beczułkowate, w czarne i żółte pasy (rzadziej całe czarne lub całe żółte), o gęstym barwnym owłosieniu, które zabezpiecza owady przed zimnem i nadmierną insolacją, są też one b. wytrz…
trzon krystaliczny tatrzański
trzon krystaliczny tatrzański. Jest to wydłużone, ze wsch. na zach. ciągnące się pasmo skał krystalicznych (granit i jego odmiany: tonalit, granodioryt i in., oraz łupki krystaliczne) autochtonicznego (miejscowego) pochodzenia. Budują one gł. grzbiet Tatr i ich pd. zbocza, a ku…