Litera J
Jaworzyńskie Turnie Miejsca
Jaworzyńskie Turnie; J.T. ciągną się od Jaworzyńskiej Przełęczy do Jaworzyńskich Rówienek , a najwyższym ich punktem jest Jaworzyńska Czuba (1623 m). J.T. opadają do górnej części Kasprowej Doliny szerokim murem skalnym, zwanym » Zawrat Kasprowy .
jedla
jedla. W gwarze podh.: jodła (Abies alba ). W zdrobnieniu jedlicka .
Jednodniówka Krakowskiego Koła Klubu Wysokogórskie Wydawnictwa
"Jednodniówka Krakowskiego Koła Klubu Wysokogórskiego". Powiel. biuletyn tatern., który ukazał się trzykrotnie: 22 XII 1958 i 10 II 1959 oraz 10 IV 1959 w Krakowie. Komitet red.: Marek Jarecki, Ewa Śledziewska i Stanisław Urbański. Tematyka tatern. i alpin., dotycząca przeważnie…
Jednodniówka Zakopiańska Wydawnictwa
"Jednodniówka Zakopiańska". Jednorazowa publikacja wydana anonimowo w Zakopanem w 1899 przez grupę kuracjuszy zakop. (w zakładzie dra Andrzeja Chramca?). Zawiera lit. utwory prozą i wierszem. Tylko niektóre dotyczą Zakopanego i Tatr .
Jednotná telovýchovná organizácia Sokol Organizacje
Jednotná telovýchovná organizácia Sokol (JTO Sokol). Powstała w Czechosłowacji 31 III 1948. Już w 1948 wchłonęła Klub českých turistů, a w 1949 Klub slovenských turistov a lyžiarov . Odtąd aż do 1952 była w Czechosłowacji jedyną organizacją wychowania fiz. i zarazem jedyną obejm…
Jedyniak Woda
Jedyniak;Jest to pierwszy stawek przy tej ścieżce. Dopływu ani odpływu nie ma. Pow. 0,007 ha, 12,2 x 11,5 m, głęb. 1,2 m.
jeger
jeger lub jegier (z niem. Jäger, myśliwy, strzelec; plur.: jegry). W gwarze podh.: uzbrojony strażnik myśl., zwł. za czasów Hohenlohego w jego dobrach jaworzyńskich. Jegry zwalczali kłusowników góralskich, z którymi miewali nawet krwawe starcia. Ponadto nie dopuszczali turystów…
jeleń Zwierzęta
Duże zwierzę ssące o rdzawo-brunatnej sierści; samiec (byk) ma na głowie pokaźne rogi (poroże), samica (łania) ich nie posiada. Okres godowy czyli rykowisko jeleni w Tatrach odbywa się w jesieni, zrzucanie rogów w zimie. Zdaniem zoologów właściwa tatrz. rasa jelenia karp. w duży…
Jelínek Edvard Ludzie
Jelínek Edvard (6 VI 1855 Praga - 15 III 1897 tamże). Czes. literat i publicysta, urzędnik miejski i kustosz muzeum miejskiego w Pradze, autor licznych rozpraw i opowiadań poświęconych literaturze pol. oraz historii oświaty i obyczajów w Polsce. W czasopismach czes. pisywał o sp…
Jenne Karl Ludzie
Jenne Karl lub Jene (13 X 1879 Blödesheim, Rh.-Hessen - 26 VI 1911 w Tatrach, poch. w Zubercu). Niem. taternik z Frankfurtu nad Menem, z zawodu chemik, pracujący w Zabrzu na Górnym Śląsku. Zginął razem z » Ludwikiem Koziczinskim przy próbie wejścia nową drogą w lw. części pn. śc…
Jerominówna Wanda Ludzie
Jerominówna Wanda (18 XI 1888 Warszawa - po 18 X 1944 Ravensbrück). Jedna z najlepszych pol. taterniczek w okresie przed I wojną świat. i utalentowana pianistka. Chodziła na wspinaczki z najlepszymi ówczesnymi taternikami jak Janusz Chmielowski , Aleksander Znamięcki , Władysław…
jerzyk
jerzyk (Micropus apus ). Podobny trochę do jaskółki, ale z nią nie spokrewniony, natomiast z kolibrami. Od jaskółki różni się wielkością (jest sporo większy), ubarwieniem, które jest na całym ciele brudno-szaro-czarne, i znacznie dłuższymi skrzydłami. Jest to w zasadzie ptak gór…
jesieniowisko
jesieniowisko. W gwarze podh.: powtórny jesienny (październik-listopad) wypas krów lub owiec (czasem razem) na niżej położonych polanach i halach Tatr Pol. (np. Siwa Polana, Pisana Hala, Hala Jaworzynka), gdy wypasione w lecie pastwiska porosły ponownie trawą. Taka forma wypasu…
jesion Rośliny
jesion (Fraxinus excelsior), z rodziny Oliwkowatych (Oleaceae). W gwarze podh.: jasień. Wyniosłe drzewo, o drobno i równo żłobkowanej szarej korze. Liście nieparzystopierzasto złożone, pączki szczytowe krótkie, trójkątne, czarne. Kwiaty zebrane w miotełkowate, wydłużające się w…
Jeziorny Kocioł Miejsca
Jeziorny Kocioł; Leżą w nim (na dwóch jego piętrach) dwa Jamnickie Stawy .
Jeziorny Wierch Miejsca
Jeziorny Wierch; Nazwa jego pochodzi od dwóch jezior u jego podnóża, tj. od Jamnickich Stawów .
jeż
jeż (Erinaceus europaeus roumanicus ). Znany owadożerny niewielki ssak, pokryty ostrymi kolcami (z wyjątkiem strony brzusznej), które może najeżać. W Tatrach i na Podtatrzu raczej rzadki, żyje w piętrze reglowym. B. pożyteczny, żywi się głównie owadami, także myszami, nornicami,…
Jeżowa Kopa Miejsca
Jeżowa Kopa lub krótko Jeżowa; Wybitne, uwieńczone skałami wzniesienie w środk. partiach długiej pd.-zach. grani Bystrej (2248 m).
jeżowce Geologia
Zwierzęta morskie należące do gromady szkarłupni. Ciało ich ma kształt kulisty lub spłaszczony i jest pokryte sztywnym wapiennym rodzajem pancerza, na którym mieszczą się liczne kolce. W dawnych epokach geol. w wodach mórz tatrz. żyły liczne j., zwł. w erze mezozoicznej. Skamien…
Jeżowy Wierch Miejsca
Jeżowy Wierch lub Jeży Wierch; Lesisty regiel tuż na pn. od Umarłej Przełęczy (981 m). Wznosi się nad dolnymi odcinkami Juraniowej Doliny i Bobrowieckiej Doliny .
jeżyny Rośliny
jeżyny (Rubus), rzadziej ożyny lub ostrężyny, z rodziny Różowatych (Rosaceae). Kolczaste niewysokie krzewy o wydłużonych, pokładających się pędach płonnych, owocach czarnych lub czarniawych, nieraz siwo oszronionych, słodkich. W Tatrach jest parę gatunków j., wszystkie rzadkie l…
Jędrzejowski Henryk Ludzie
Jędrzejowski Henryk (14 XI 1897 Londyn - 1937? ZSRR), syn znanego działacza socjalist. Bolesława Antoniego Jędrzejowskiego. Fizyk (dr 1917), badacz promieniotwórczości (m.in. w Paryżu w 1923-27 u Marii Skłodowskiej-Curie, potem w Inst. Radowym w Warszawie), autor prac nauk. z te…
jętki Zwierzęta
Owady nadwodne, których larwy żyją w wodzie potoków, jezior, w mokrym środowisku kamienistym, rzadziej w niektórych młakach. Znana i prawie przysłowiowa jest jętka jednodniówka (Ephemera vulgata), nie pobierająca pokarmu, bo ma zarośnięty pyszczek. Żyje tylko dopóty, dopóki nie…
języcznik zwyczajny
języcznik zwyczajny (Phyllitis scolopendrium ), z rodziny Paprotkowatych (Polypodiaceae ). W gwarze podh.: jeleni język. B. rzadka w Tatrach paproć o charakterystycznych, językowatych, całobrzegich liściach, dług. 10-30 cm. Kupki z zarodniami mieszczą się wzdłuż obu brzegów spod…
językowe zagadnienia
językowe zagadnienia. Pod względem stosowanego w terenie języka urzędowego, tj. języka władz administracyjnych, Tatry wraz z Podtatrzem stanowią od dawna dwa obszary, rozdzielone granicą państw., zmienną na przestrzeni wieków. Na obszarze państwowo polskim (do 1772 oraz w latach…
Jirásek Alois Ludzie
Jirásek Alois (23 VIII 1851 Hronów = Hronov, Czechy - 12 III 1930 Praga, poch. w Hronowie). < P > Czes. powieściopisarz i dramaturg, z zawodu nauczyciel, autor licznych powieści hist., ukazujących dzieje Czech, a także opowiadań hist. i in. Przekłady utworów J. na język pol. uka…
jodła Rośliny
jodła (Abies alba), z rodziny Sosnowatych (Pinaceae). Wysokie do 60 m drzewo o ciemnozielonych płaskich igłach, opatrzonych od spodu dwoma białymi, woskowymi prążkami. Występuje gł. na wapieniu, kwitnie w maju. Szyszki jej tym się różnią od świerkowych, że sterczą do góry; po do…
Jordán Károly Ludzie
Jordán Károly (16 XII 1871 Peszt - 24 XII 1959 Budapeszt). Wybitny matematyk węg., prof. Wyższej Szkoły Ekon. w Budapeszcie, czł. koresp. Węg. Akad. Nauk. (1947), jeden z czołowych taterników na przełomie XIX i XX w., alpinista, narciarz wysokogórski. Autor kilku książek i liczn…
Jordán Marthe Ludzie
Jordán Marthe, z domu Lavallé (7 VII 1881 Sewilla, Hiszpania - 7 VII 1959 Budapeszt). Alpinistka i taterniczka . Marta Lavallé, Francuzka z Genewy, chodziła najpierw po Alpach (w masywie Mont Blanc i w grupie Saleve), a potem po Tatrach , tylko w 1899 i 1900 w towarzystwie Karol…
Jordán Oszkár Ludzie
Jordán Oszkár (1887-1914), bratanek » Karola Jordána . Węg. taternik , alpinista i narciarz wysokogórski, prawnik (dr) w Budapeszcie. Od 1908 czł. BETE (w pewnym okresie wiceprezes). Po Tatrach chodził z innymi węg. taternikami, najczęściej z Imre Barczą i T. Szaffką . Przeszedł…
Jordána, Droga Miejsca
Jordána, Droga; Niełatwy szlak wiodący z Doliny Pięciu Stawów Spiskich przez Przełęcz pod Poślednią Turnią na Łomnicę . Odkrywcą tego szlaku (jako całości) był » Károly Jordán (w 1900) i stąd jego nazwa: Droga Jordána. Jest to najtrudniejsza droga tur. w Tatrach , ale mimo swych…
Jost Alojzy Ludzie
Jost Alojzy, właśc. Henryk Alojzy (12 XI 1874 Twierdza k. Mościsk - 6 XI 1932 Zakopane). Budowniczy lądowo-wodny, literat, miłośnik i znawca góralszczyzny, myśliwy. Przed I wojną świat. był powiatowym drogomistrzem w Nowym Targu, nadzorował budowę Drogi Balzera do Morskiego Oka…
Jost Henryk Ludzie
Jost Henryk (21 VIII 1921 Zakopane), syn »Alojzego i Matyldy Jostów . Dr inż. mechanik, zamieszkały w Zakopanem , badacz dziejów techniki i przemysłu, autor ponad 50 prac z tego zakresu. Od ok. 1950 prowadzi badania nad historią i zabytkami przemysłu lud. i w ogóle techniki i pr…
Jostowa Matylda Ludzie
Jostowa Matylda z Nowaków (11 IX 1882 Okocim - 16 VII 1977 Zakopane), siostra Juliana Nowaka (prof. UJ i w 1922 premiera), a żona » Alojzego Josta . Zakop. nauczycielka i działaczka społeczna.Od 1908 mieszkała w Zakopanem i uczyła w szkole podst. od 1908 do 1950, a w 1925-39 tak…
Jostowa Wanda Ludzie
Jostowa Wanda (1 VII 1906 Lwów), kuzynka » Henryk Josta . Etnografka (dr), w 1948-52 kier. działu etnografii pozaeuropejskiej w Muzeum Kultur Lud. w Warszawie, potem zamieszkała w Zakopanem . W 1952-70 pracowała w Muzeum Tatrz. w Zakopanem , zrazu jako adiunkt, a w 1957-70 jako…
juhas Terminologia
Pasterz owiec. Przy każdym szałasie jest zawsze jeden baca i jeden lub paru podległych mu juhasów. Termin "juhaska" (dziewczyna pasąca owce czy krowy w Tatrach) został wymyślony przez literatów czy in. osoby piszące o Tatrach, i jest zupełnie błędny, gdyż dziewczęta nie pasały o…
Juhaska Jaskinia Jaskinie
Juhaska Jaskinia; Jaskinię stanowi komora, dług. 23 m, szer. 5 m, o pochyłym dnie, oświetlona także przez okno skalne powyżej wejścia (Orle Okno, ok. 1585 m). W latach 1880. koło wejścia do J.J. zabił się juhas i stąd jej nazwa. Stał tam niegdyś mały drewniany krzyż. Pierwsze tu…
Juhaska Turnia Miejsca
Juhaska Turnia; Pierwsze wejście: Jolán Adriányi (-Borcsányi) i przew. Johann Glatz w 1902. Nazwa pol. była zaproponowana przez Stanisława Eljasza-Radzikowskiego . Nazwa niem. i węg. pochodzi od imienia zdobywczyni tej turni. Nazwa słow. jest kalką nazwy pol. (słow. ovčiar to pa…
Juraniowa Dolina Doliny
Juraniowa Dolina, dawniej też Lieskowska Dolina, Liszkowska Dolina itp Biegnie spod Bobrowca na pn. i uchodzi do Cichej Doliny Orawskiej na pd.-wsch. od Orawic .W swej dolnej części J.D. tworzy wąski wąwóz skalny (Cieśniawy, Tiesňavy), na którego dnie mieści się tylko potok. Dro…
Juraniowa Przełęcz Przełęcze
Juraniowa Przełęcz; Przez J.P. prowadzi droga z Polany Jaworzyny pod Furkaską do Juraniowej Doliny .