Litera A
Alexander Béla Ludzie
Alexander Béla (30 V 1857 Kiezmark - 16 I 1916 Budapeszt, poch. w Kiezmarku). Spiskoniem. lekarz (uniw. budapeszt. 1881), pionier rentgenologii na Węgrzech, poeta regionalny. W 1882-1907 praktykował w Kiezmarku jako lekarz i tu już od 1896 zajmował się rentgenologią. Był też sek…
Alexy Janko Ludzie
Alexy Janko (25 I 1894 Mikułasz Lipt. - 22 IX 1970 Bratysława). Słow. malarz i pisarz. Jego obrazy, mozaiki okienne i tkaniny dekoracyjne są w znacznej części związane tematycznie z Tatrami, Orawą i zwł. Liptowem, a także z legendarnym Janosikiem, zbójnictwem i dawnym pasterstwe…
Allergnädigst-privilegirte Anzeigen aus sämmtlich- Wydawnictwa
"Allergnädigst-privilegirte Anzeigen aus sämmtlich-kaiserlich-königlichen Erbländern" lub "Kaiserlich Königlich allergnädigst privilegirte Anzeigen aus sämmtlichen kaiserl. königl. Erbländern". Czasopismo nauk. wydawane w 1771-76 w Wiedniu. W literaturze jest czasem cytowane jak…
Almanach Tatrzański Wydawnictwa
"Almanach Tatrzański" , podtytuł: Rocznik tatrzaństwa 1894 95. Miał wychodzić co roku, ale ukazał się tylko raz, jako ponad 200-stronicowa książka (Lw.1894). Red.: Ewan, tj. Jan Grzegorzewski. Rocznik ten formalnie wyszedł nakładem dra J. Gażka (Jana Gaika ), ale finansował go a…
Alpinar Organizacje
"Alpinar" , Zakład Usług Wysokościowych. Utworzony ok. 1985 we Wrocławiu przez taterników i alpinistów. Jest to spółdzielnia wykonująca » wysokościowe usługi.
alpinaria
alpinaria , rzadziej skalinki lub alpinki. Ogrody z roślinami wysokogórskimi lub tereny wydzielone na takie rośliny w ogrodach botanicznych. Już w pocz. II poł. XVIII w. brat » Cyprian, kameduła z Czerwonego Klasztoru w Pieninach, prowadził tam swój ogródek lekarsko-zielarski, g…
Alpinex Organizacje
"Alpinex" . Spółdzielnia Pracy Usług Wysokościowych. Utworzona XII 1981 przez taterników i alpinistów w Gdańsku. Ma oddziały w Krakowie, Warszawie i Katowicach. Wykonuje » wysokościowe usługi w miejscach trudno dostępnych (kominy fabryczne itd.). Remontowała też podpory kolei li…
alpiniada
alpiniada . Gromadna impreza tatern. lub alpin. w górach wysokich w postaci obozu, którego uczestnicy mają do wykonania albo jedno zadanie (np. wspólne wejście na jeden szczyt, ewent. różnymi drogami), albo szereg zadań (np. wejścia w mniejszych zespołach na różne szczyty). Term…
Alpiniste Complet Wydawnictwa
"Alpiniste Complet" Biuletyn wydawany w Katowicach i Zabrzu w 1978-81 przez Akad. Klub Speleologii i Alpinizmu przy RU SZSP Śląskiej Akad. Medycznej. Ukazały się: nr 1 w 1978, nr 2 we wrześniu 1979, nr 3 w 1981. Red.: Krzysztof Mazik. Tematyka: speleologia, taternictwo, wspinacz…
Alt Jakob Ludzie
Alt Jakob (27 IX 1789 Frankfurt nad Menem - 30 IX 1872 Wiedeń). Niem. malarz i grafik osiadły w Wiedniu. W pejzażach swoich zamiast modnych wtedy elementów obcych wprowadził swojskie: pasterzy, pracujących rolników itp. Ok. 1840 odbył podróż po Podtatrzu i był w Tatrach. Na niek…
Alt Rudolf Ludzie
Alt Rudolf (28 VIII 1812 Wiedeń - 12 III 1905 tamże). Austr. malarz i grafik, uczeń i współpracownik ojca, » Jakuba Alta. W 1839 i 1840 był w Małopolsce i z tego czasu pochodzi np. jego widok Nowego Targu na tle Tatr oraz portret górala z Dzianisza. Barwne litografie, wykonane n…
Alth Alojzy Ludzie
Alth Alojzy (2 VI 1819 Czerniowce - 4 XI 1886 Kraków). Geolog i mineralog, działacz TT. Z wykształcenia prawnik (dr UL w 1841) prowadził praktykę adwokacką (1848-76), ale od młodości zajmował się też geologią, ogłaszając z tej dziedziny od 1840 ponad 40 prac naukowych. W 1862-86…
Ambros Vladimír Ludzie
Ambros Vladimír (18 IX1890 Prostějov, Morawy -12 V1956). Czes. kompozytor, dyrygent i nauczyciel muzyki. Skomponował utwór na fort. Pozdrav z hor (1924) dla upamiętnienia pobytu Jerzego Wolkera w Tatrz. Polance i jego przedwczesnej śmierci.
Ambrózy Albert Ludzie
Ambrózy Albert (1858 lub1859 - 24 I 1938 Wielka na Spiszu). Spiskoniem. nauczyciel, działacz MKE. Przez 52 lata był nauczycielem w ewang. szkole podst. w Wielkim Sławkowie na Spiszu. Uczniów swych prowadził na wycieczki w Tatry, których był wielkim miłośnikiem i znawcą. Był też…
Amerling Karel Slavoj Ludzie
Amerling Karel Slavoj (18 IX 1807 Klatovy - 2 XI 1884 Praga). Czes. lekarz, pedagog i filozof. W 1834 odwiedził Słowację, we wrześniu był w Mikułaszu Lipt. i w Tatrach, o których potem nieraz wspominał w swej korespondencji ze słow. przyjaciółmi; wśród nich był m.in. Samo Hroboň…
amfibolit Geologia
Skała metamorficzna (przeobrażona), należąca do łupków krystalicznych. Składa się gł. z amfibolu i plagioklazu, jest barwy ciemnej z odcieniem zielonawym. Występuje zwł. w Tatrach Zach., na Ornaku, na Starorobociańskim Wierchu, w Starorobociańskiej Dolinie, na Suchej Przełęczy S…
amonity Geologia
Wymarłe głowonogi, które żyły w tatrz. morzach okresu jurajskiego i kredowego. Posiadały skorupę zwiniętą spiralnie (podobnie jak u ślimaka zatoczka) i opatrzoną wewnątrz licznymi przegrodami, mieszczącymi się w niezamieszkanej części skorupy. Było b. wiele rodzajów i gatunków a…
Anczyc Wacław Zygmunt Ludzie
Anczyc Wacław Zygmunt (4 II 1866 Warszawa - 27 IX 1938 Kraków), syn » Władysława L. Anczyca. Drukarz, wielki miłośnik Tatr, zasłużony działacz TT w 1898-1903 i 1918-25. Od 1885 prowadził odziedziczoną po ojcu drukarnię i doprowadził ją do rozkwitu. Jest autorem wspomnień O dawny…
Anczyc Władysław Ludwik Ludzie
Anczyc Władysław Ludwik (12 XII 1823 Wilno - 28 VII 1883 Kraków). Literat, publicysta, działacz oświat., autor m.in. dramatów o tematyce lud. i popularnego niegdyś widowiska Kościuszko pod Racławicami (1880). Uczestniczył w ruchach rewol. 1846 i 1848. Od 1861 stał się częstym by…
Anczyc Władysław Marceli Ludzie
Anczyc Władysław Marceli (17 X 1894 Kraków - 1940 Katyń), syn » Wacława Zygmunta Anczyca, a wnuk Władysława Ludwika Anczyca. Muzykolog, geolog, działacz sportowy. W 1938-39 prowadził po swym dziadku i ojcu drukarnię w Krakowie. W 1928 wiceprezes STAZS w Krakowie. Zamiłowany tury…
Andráši Július Ludzie
Andráši Július (23 III 1925 Koszyce - 13 VII 1995 Dolny Smokowiec, poch. w Nowym Smokowcu). Słowowacki taternik, alpinista i ratownik górski. Taternictwo uprawiał od 1946, dokonując wielu pierwszych wejść, np. wsch. ścianą Zadniej Baszty (w 1948), pd.-wsch. urwiskiem Małej Szarp…
Andrašovan Tibor Ludzie
Andrašovan Tibor (2 IV 1917 Slovenská Lupča). Słow. kompozytor i dyrygent. Tematycznie jego twórczość jest częściowo związana z Tatrami i Podtatrzem, np. opera Hájnikova žena (1971), muzyka do filmów jak Rodná zem, utwory muzycz. dla zespołów lud.: Povest o Jánošíkovi, Goralská l
Andrássy Tivadar Ludzie
Andrássy Tivadar (1857 Paryż-13 V 1905 Budapeszt). Węg. ziemianin i polityk, malarz amator. Na jego pośmiertnej wystawie w Budapeszcie (1907) pokazano liczne pejzaże z Tatr i Magury Spiskiej.
Andraszowa Miejscowości
Andraszowa lub Andraszowa Liptowska (580 m); Ondrašová, Liptovská Ondrašová; Andrásfalu. Wieś na Liptowie nad pr. brzegiem Wagu, tuż na pn.-zach. od Mikułasza Lipt., do którego została włączona w 1960. Od XIII w. do 1848 była własnością i siedzibą rodu » Pongrác, do którego nale…
Andrusikiewicz Ludzie
Andrusikiewicz (rodzina). Poprzez kilka pokoleń niejeden członek tej rodziny, wywodzącej się od nauczyciela i organisty w Słopnicy Królewskiej i Gdowie, Wojciecha A. (1778-1868), związany był z Podhalem i Tatrami. Z trzech synów Wojciecha dwaj starsi też byli nauczycielami i org…
Andrusikiewicz Jan Kanty Ludzie
Andrusikiewicz Jan Kanty (9 X 1815 Słopnica Królewska k. Limanowej, obecnie Słopnice Limanowskie - 9 I 1850 Kamienica k. Limanowej). Nauczyciel i organista w Chochołowie (1833-46), gł. organizator i przywódca » Chochołowskiego Powstania w 1846. Prawdopodobnie uczestniczył też w…
Andrusikiewicz Janusz Ludzie
Andrusikiewicz Janusz (10 III 1925 Grudziądz), praprawnuk » Jana Kantego Andrusikiewicza, wnuk » Romana Emanuela Andrusikiewicza. Historyk (dr), ekonomista (mgr), krajoznawca, harcmistrz, długoletni działacz Zw. Podhalan i PTTK, przew. beskidzki klasy I, instruktor przewodnictwa…
Andrusikiewicz Roman Aleksander Ludzie
Andrusikiewicz Roman Aleksander (14 XI 1837 Chochołów - 25 I 1914 Kraków), średni syn » Jana Kantego Andrusikiewicza. Nauczyciel i organista, od 1854 na Podhalu w Poroninie i od 1860 do 1863 w Kuźnicach. W tym okresie, 24 IX 1861, ożenił się w Zakopanem z Marią Serowatka czy Syr…
Andrusikiewicz Roman Emanuel Ludzie
Andrusikiewicz Roman Emanuel (25 XII 1862 Zakopane - 24 IX 1924 Lwów) wnuk » Jana Kantego Andrusikiewicza, a najstarszy syn » Romana Aleksandra Andrusikiewicza. Pracował w sądownictwie (w Krakowie 1894-1908 i we Lwowie od 1909), a pod pseud. Jacek Obrochta ogłosił liczne wiersze…
Andrusikiewicz Teofil Ludzie
Andrusikiewicz Teofil lub Bogumił (18 XII 1835 Chochołów - przed 1873), najstarszy syn » Jana Kantego Andrusikiewicza, nauczyciel i organista. Błędna jest wiadomość jakoby za czasów Homolacsów w 1860-63 był on nauczycielem szkoły "trywialnej" (podstawowej) w zakop. Hutach czyli…
Andrusov Dimitrij Ludzie
Andrusov Dimitrij (7 XI 1897 Juriew = Tartu = Dorpat, Estonia - 1 IV 1976 Bratysława). Wybitny geolog, od 1941 prof. uniw. w Bratysławie, czł. SAV i czł. koresp. ČSAV. Geologią Słowacji i zwł. Karpat zajmował się od 1923 i z tej dziedziny ogłosił liczne prace, np. Geologický výs…
Andrzejkowiczówna Maria Magdalena Buttowt Ludzie
Andrzejkowiczówna Maria Magdalena Buttowt (22 VII 1852 Bałandycze k. Grodna - V 1933 Porczów). Malarka (studia w Monachium 1872-74 i 1876-77). Malowała i wystawiała obrazy hist., rel. i rodzajowe oraz portrety. Od 1886 lub wcześniej bywała w Zakopanem. W Bibl. Jag. zachował się…
anekumena Terminologia
Tereny niezamieszkane, których niekorzystne warunki naturalne nie dają człowiekowi możliwości ani osiedlenia się, ani użytkowania, np. piętro turniowe w Tatrach. Zob. też ekumena i subekumena.
Anioły Miejsca
Anioły;Pięć pokaźnych, urwistych turni w dolnym odcinku pn. grani Młynarza, między gł. gałęzią Doliny Białej Wody a dolną częścią Żabiej Doliny Białczańskiej. Bezpośrednio na pn. od Aniołów w tejże grani znajdują się niższe od nich Limbowe Turniczki, a na pd. od nich Skoruszowa…
Anonymus Belae regis notarius Wydawnictwa
Anonymus Belae regis notarius lub Anonymus notarius (XII-XIII w.). Nieznany z nazwiska notarius (pisarz, sekretarz) króla węg. Beli III (1173-1196). Po śmierci tego króla napisał po łac. kronikę Gesta Hungarorum; zachowany jej rps pochodzi z poł. XIII w., I wyd. drukiem: Vindobo…
Antałowski Potok Woda
Antałowski Potok Jeden z gł. strumieni w pd.-zach. części wsi Kościelisko. Powstaje na wys. ok. 945 m w Nędzowskich Borach (zaraz na pn.-zach. od Nędzówki), płynie ku pn.-zach. i po minięciu osiedli Antałówka i Roztoki wpada na wys. ok. 870 m do Czarnego Dunajca jako jeden z jeg…
Antałówka Miejsca
Antałówka;Nazwa powtarzająca się na Skalnym Podhalu, u samego podnóża Tatr (także na Orawie). Jedna A. to polana z osiedlem między dolnymi biegami Wielkiego Głębokiego Potoku i Antałowskiego Potoku, przy zmiennej tu granicy Witowa i wsi Kościelisko. Druga A. to wzgórze (940, 937…
antologie
antologie . Nie istnieje żadna obszerniejsza oraz tematycznie i chronologicznie szersza a. literatury tatrz., jest jednak kilka książek, które wspólnie wzięte spełniają rolę takiej a. w dość znacznym zakresie. Przede wszystkim jest to 4-tomowy cykl Ferdynanda Hoesicka Tatry i Za…
Antoniak Feliks Ludzie
Antoniak Feliks (9 V 1888 Kraków - 13 III 1974 Chorzów). Artysta rzeźbiarz, jeden z pionierów narciarstwa w Polsce. W 1903-08 był uczniem zakop. Szkoły Przem. Drzewn. (klasa rzeźby figuralnej) i od 1905 pod wpływem dyrektora tej szkoły, Stanisława Barabasza, on i koledzy jeździl…
Antoníček Rudolf Ludzie
Antoníček Rudolf (1921 Hranice). Czes. taternik i alpinista. W Tatrach był najczynniejszy w 1951-57 dokonując wtedy wielu wejść zim., np. wsch. ścianą Lodowego Szczytu drogą Grosza w 1952, pn. ścianą Małego Kiezmarskiego Szczytu drogą Stanisławskiego w 1955, pd.-zach. ścianą Gie…