Litera Ś
śpiwór
śpiwór lub worek do spania. Specjalny rodzaj worka, w którym turysta mieści się po szyję; może też mieć kaptur na głowę. Zastępuje mniej praktyczne na wycieczkach koce i lepiej zabezpiecza od zimna.Ś. zwykle składa się z dwóch powłok z jakiegoś cienkiego, gęstego materiału oraz…
Średniawa Helena
Średniawa Helena (4 V 1917 Radomyśl nad Sanem). Prawnik (UJ 1947) i historyk sztuki (Uniw. Wrocł. 1955), pracownik nauk. Muzeum Tatrz. w Zakopanem 1955-82 (kustosz działu etnogr., potem działu hist.-artyst.). Prowadziła badania nad sztuką ludową Podtatrza Pol. oraz starania o wz…
Średnica
Średnica (1023 m); Strednica; Strednica; Strednica. S.Szerokie, płaskie siodło na stokach Magury Spiskiej między Wierchem Średnica (1130 m) a Zdziarskimi Brzegami (1061, 1058 m), które ciągną się długim grzbietem między Zdziarskim Potokiem a Bielskim Potokiem.Na Średnicy znajduj…
Środoń Andrzej
Środoń Andrzej (23 XI 1908 Stanisławów). Botanik (UJ 1936, dr 1947), paleobotanik, prof. nadzw. 1962, prof. zwycz. 1977, kier. Zakładu Paleobotaniki Inst. Bot. UJ 1957-63, kier. Zakładu Paleobotaniki Inst. Bot. PAN w Krakowie 1961-78, zastępca dyr. Inst. Bot. PAN 1965-78, czł. c…
Śtyrbna Przełęcz
Śtyrbna Przełęcz (ok. 2210 m); Zadná Snehová štrbina; Mittlere Schwarzseescharte; Középső Feketetavi-rés. S. Między Wielką Śnieżną Turnią a Pośrednią Śnieżną Turnią.
śtyrbny
śtyrbny. W gwarze podh.: stromy, spadzisty.
Światowid
"Światowid" (od 1961). Czasopismo tur., będące kontynuacją czasopisma » "Turysta" (1952-61). "Ś." wychodził od maja 1961 jako tygodnik, od 1973 do końca 1989 jako miesięcznik pod dziwaczną nazwą "imt, ilustrowany magazyn turystyczny Światowid".Redaktorzy: Edward Trojanowski (od…
Świderski Bohdan
Świderski Bohdan (12 VI 1892 Kamieniec Podolski - 21 II 1943 Warszawa). Geolog (uniw. w Lozannie, dr 1917), w 1938-39 prof. Uniw. Pozn. Zajmował się najpierw budową geol. Alp, potem Karpat.Ogłosił opartą na własnych badaniach pracę Korzenie leżącego fałdu Czerwonych Wierchów ora…
świerk Rośliny
świerk (Picea abies, P. excelsa), z rodziny Sosnowatych (Pinaceae). Wyniosłe, do 40 m i więcej osiągające drzewo, gł. składnik górnego regla w Tatrach. Z powodu wyniszczenia składu naturalnego drzewostanu, przeważnie także i regla dolnego, lasy świerkowe w Tatrach Pol. zajmują o…
Świerz Leopold
Świerz Leopold, pierwotnie Świerzowicz (28 IX 1835 Garbek k. Tuchowa, pow. Tarnów - 16 IV 1911 Kraków). Turysta i taternik, badacz nauk. Tatr, jeden z najbardziej zasłużonych działaczy Tow. Tatrz., z wykształcenia filolog (UJ, łacina i greka), z zawodu nauczyciel gimnaz., najpie…
Świerz Mieczysław
Świerz Mieczysław (25 V 1891 Kraków - 5 VII 1929 w Tatrach, poch. w Zakopanem na nowym cment.), syn » Leopolda Świerza. Jeden z najwybitniejszych taterników i pisarzy tatrz., działacz tur. i narc., z wykształcenia polonista (w 1917 na podstawie rozprawy Poglądy Goszczyńskiego na…
Świerz Stanisław
Świerz Stanisław, od 1927 Świerz-Zaleski (ok. 1886 Kraków - 22 IX 1951 Zakopane, poch. w Krakowie), syn » Leopolda Świerza. Taternik, narciarz, historyk sztuki, malarz, prof. w krak. ASP, kustosz zbiorów wawelskich. Po II wojnie świat. jeździł do Kanady w sprawie rewindykacji zn…
Świerz Tadeusz
Świerz Tadeusz, od 1927 Świerz-Zaleski (5 IV 1889 Kraków - 1949), syn » Leopolda Świerza. Leśnik (Wyższa Szkoła Lasowa we Lwowie 1910), taternik, narciarz. W czasie I wojny świat. jako żołnierz armii austr. dostał się do niewoli ros. w 1914 i jako leśnik pracował w Saratowie; w…
Świerz Witold
Świerz Witold (19 II 1885 Skawina - 13 VI 1940 Kraków), syn dra Tomasza Świerza, brata » Leopolda Świerza. Lekarz (UJ 1915), laryngolog, taternik i narciarz.Taternictwo uprawiał przed I wojną świat., m.in. w towarzystwie swego kuzyna, Mieczysława Świerza. Uprawiał też narciarstw…
świerząbek orzęsiony
świerząbek orzęsiony (Chaerophyllum hirsutum, Ch. cicutaria ), z rodziny Baldaszkowatych (Umbelliferae ). B. pospolita roślina przypotokowa i zacienionych, wilgotnych miejsc, składnik ziołorośli i traworośli, częsty i uporczywy chwast ogrodów podtatrz. Wysoki do kilkudziesięciu…
Świerzyński Adam
Świerzyński Adam (25 I 1914 Kraków), syn »Michała Świerzyńskiego. Kompozytor, muzykolog.Wśród jego kompozycji są opracowania pieśni lud. na zespoły instrumentalne, np. pieśń orawska Zabili Janicka ("Teatr Lud." 1947, nuty). Pisał O muzyce Podhala (tamże 1947). Lit. - "SMP" 2, 19…
Świerzyński Michał
Świerzyński Michał (25 X 1868 Kraków - 30 VI 1957 Warszawa). Kompozytor, dyrygent, pedagog. Działał najdłużej w Krakowie (1908-30), ale też we Lwowie, Poznaniu, Łodzi i Warszawie.Wśród jego b. licznych kompozycji muzycz. jest sporo o tematyce podh. i tatrz.: ilustracja muzycz. d…
Świeszewski Aleksander
Świeszewski Aleksander (31 I 1839 Warszawa - 5 XII 1895 Monachium). Malarz (warsz. SSP 1858-63 i w Monachium 1864-69), pejzażysta. Malował w Tatrach, Pieninach i Alpach.W Warszawie wystawiał krajobrazy tatrz. od 1862, np. Widok na górę Murań w Tatrach (w 1862), Czarne jezioro po…
świetlanka
świetlanka czyli mech świecący (Schistostega osmundacea ). Rzadki i oryginalny mech, którego komórki splątka (protonema) mają kształt soczewkowaty, a na ich dnie mieszczą się ziarnka chlorofilu. Załamane w owych komórkach światło, odbijając się pod pewnym kątem sprawia wrażenie,…
świetlik
świetlik (Euphrasia ), z rodziny Trędownikowatych (Scrophulariaceae ). Nieduża roślinka o jednej lub kilku łodyżkach, listkach okrągławojajowatych, ostro ząbkowanych, a kwiatkach wargowych, drobnych, białych lub bladolila w drobne plamki i prążki. Rośnie na ugorach, pastwiskach,…
Święcicki Wojciech
Święcicki Wojciech, "Dziekan", Święty"(1952). Socjolog (UŁ, 1976). Taternictwo uprawia od 1970 (kilka nowych dróg w Tatrach). Wspinał się również w górach Iranu (1973), w Alpach Julijskich (1974), Alpach (1978-86), górach USA (1987) i Walii (1991). Instruktor taternictwa od 1972…
Święto Gór
Święto Gór. Taką propagandową imprezę folkloryst.-tur., z udziałem góralskich zespołów artyst. z całego obszaru ówczesnych pol. ziem górskich, chciało zorganizować Pol. Tow. Tatrz. już w 1933 w Zakopanem z okazji swego 60-lecia; zrezygnowano wtedy z tego zamiaru z powodu kosztów…
Świniarski Potok
Świniarski Potok (ok. 1220-998, 995 m). P. Powstaje tuż na wsch. od Sołtysiej Skałki, na pn.-zach. stokach Przedniej Sołtysiej Kopy, płynie Świniarskim Żlebem ku pn.-zach. i wpada od pr. strony do Skalnitego Potoku, nieco powyżej Podskalniej Polanki. Ś.P. często wysycha, zwł. w…
Świniarski Żleb
Świniarski Żleb (998, 995 - ok. 1220 m). P. Czwarty od wsch. z czterech żlebów wciętych w pn. i pn.-zach. stoki Przedniej Sołtysiej Kopy. Zbiega ku pn.-zach. do dolinki Skalnite uchodząc do niej powyżej Podskalniej Polanki.
Świnica Szczyty
Nazwa szczytu pochodzi najprawdopodobniej od jego kształtu, widzianego od północy i przypominającego świński ryj. Świnica jest jednym z najpopularniejszych szczytów tatrzańskich - od drugiej poł. XIX wieku odwiedziło go wiele znanych osób, m.in. Kazimierz Przerwa-T
Świnicka Koleba
Świnicka Koleba (ok. 2250 m). P. Prawy (wsch. i większy) z dwóch małych schronów jaskiniowych u podnóża pd. ściany szczytowej Gąsienicowej Turni, nieco powyżej znakowanej ścieżki, która z Zawratu prowadzi na Świnicę. Nie jest pochodzenia krasowego, lecz po prostu ogromna wnęka w…
Świnicka Przełęcz
Świnicka Przełęcz (2050, 2051 m); Svinicové sedlo; Świnicajoch, Swinicajoch; Świnica-hágó, Swinica-hágó. Ă PS. Między Pośrednią Turnią a Świnicą. Stanowi ważny dostęp do Świnicy. Łączą się tu znakowane ścieżki wiodące na Świnicę z Kasprowego Wierchu i od Zielonego Stawu Gąsienic…
świnie
świnie. Dawniej pojedyncze sztuki były hodowane w lecie przez niektórych baców przy szałasach, następnie czasem przy schroniskach i hotelach (np. na Kalatówkach trzymano całą trzodę).W Tatrach jest sporo lud. nazw geogr. pochodzących od ś., np.: Świniarka, Świniarski Żleb, Świni…
Świnka
Świnka (2162 m); Svinka; Swinka, Schweinekuppe; Svinka, Szvinka. S. Rozłożysty szczyt w górnej części Bździochowej Grani, między Bździochową Kopą a kopułą szczytową Kołowego Szczytu.Nazwa Świnka zapewne pochodzi od szerokich kształtów tego szczytu.
Świńska Turnia
Świńska Turnia (1333 m). P. Skalisty czubek Zadniej Kościeliskiej Kopki, tj. najwyższego pd. szczytu Kościeliskich Kopek.
Świński Potok
Świński Potok (ok. 1640-1340 m). P. Lewy dopływ Goryczkowego Potoku. Powstaje ze źródeł morenowych w górnej części Goryczkowej Doliny Świńskiej, tworząc wnet rozlewiska i mokradła na płaskim dnie doliny. Dalej odcinkami gubi wodę, a przy niższym stanie wody zanikają też jego źró…
świstak Zwierzęta
świstak (Marmota marmota), z rzędu gryzoni (Rodentia ), z rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Zwierzę ssące, roślinożerne, wielkości dużego kota, ale o bardziej krępej budowie. Futerko ma gęste, włos szorstki, gruby, barwy szarobrunatnej, ogon niezbyt długi, wałkowaty, owłosion…
Świstowa Czuba Szczyty
Świstowa Czuba (1763, 1763 m), zwana mylnie Świstówką. P. Końcowy wyskok pn. grani Opalonego Wierchu, obrywający się prawie 300-metrową ścianą ku Dolinie Roztoki. Przez siodełko tuż pod wierzchołkiem Ś.C. (od pd.) przechodzi znakowana ścieżka, wiodąca z Doliny Pięciu Stawów Pol.…
Świstowa Dolina
Świstowa Dolina; Svištová dolina; Swistowatal, Murmeltiertal; Marmota-völgy. S. Jedna z odnóg Doliny Białej Wody, na pd.-wsch. od Polany pod Wysoką, między Hrubą Turnią a Świstowym Szczytem. Przez Ś.D. prowadzi jedna ze ścieżek (obecnie nie znakowana) na Polski Grzebień.Wszystki…
Świstowa Przełęcz
Świstowa Przełęcz (2221, 2192 m); Svištové sedlo; Mautsteinjoch; Vám-kő-hágó. S. Szerokie najniższe siodło w gł. grani Tatr Wys. między Świstowym Szczytem a Graniastą Turnią.Nazwa pol. i słow. pochodzą od Świstowego Szczytu, a nazwa niem. i węg. od nazw Graniastej Turni.
Świstowa Ubocz
Świstowa Ubocz (ok. 1700-2200 m), błędnie Mercuniowa i Mercunowa; Mercúňová. S. Rozległe, przeważnie trawiaste, strome stoki Błyszcza i Bystrej, opadające ku środk. części Gaborowej Doliny, na pd. od Iwanowej Wody.Nazwa pol. Świstowa Ubocz i słow. Mercúňová pochodzą od żyjących…
Świstowe Turnie
Świstowe Turnie; Svištové veže; Murmeltiertürme, Ratzentürme; Marmota-tornyok. S.Grupa pięciu turni w pn.-zach. grani Świstowego Szczytu, zaraz na pn.-zach. od Świstowego Rogu.
Świstowy Róg
Świstowy Róg (2112 m); Svištový roh; Grosser Murmeltierturm; Nagy-Marmota-torony. S.Najwybitniejsza turnia w długiej pn.-zach grani Świstowego Szczytu, w jednej trzeciej jej długości od wierzchołka tego szczytu. Pierwsze wejście: Helena Dłuska, Tadeusz Pawlewski i Tadeusz Świerz…
Świstowy Szczyt
Świstowy Szczyt (2380, 2383 m); Svištový štít; Mittelgebirge; Közép-hegység. S.Rozłożysty zwornikowy szczyt, u którego stóp leżą: Staroleśna Dolina, Świstowa Dolina i Dolina Rówienki. W dolnej części długiej pn.-zach. grani Ś.S., rozdzielającej od siebie ostatnie dwie doliny, wz…
Świstówka
Świstówka. Nazwa ta powtarza się często w całych Tatrach i zawsze oznacza piętro doliny, dolinę lub kotlinę, zamieszkałą obecnie lub niegdyś przez świstaki. Jeżeli jest używana na oznaczenie szczytu, to została na taki obiekt przesunięta omyłkowo przez turystów lub kartografów (»