Geologia
amfibolit Geologia
Skała metamorficzna (przeobrażona), należąca do łupków krystalicznych. Składa się gł. z amfibolu i plagioklazu, jest barwy ciemnej z odcieniem zielonawym. Występuje zwł. w Tatrach Zach., na Ornaku, na Starorobociańskim Wierchu, w Starorobociańskiej Dolinie, na Suchej Przełęczy S…
amonity Geologia
Wymarłe głowonogi, które żyły w tatrz. morzach okresu jurajskiego i kredowego. Posiadały skorupę zwiniętą spiralnie (podobnie jak u ślimaka zatoczka) i opatrzoną wewnątrz licznymi przegrodami, mieszczącymi się w niezamieszkanej części skorupy. Było b. wiele rodzajów i gatunków a…
antymonit Geologia
Siarczek antymonu, należący do grupy » błyszczów. Niekiedy towarzyszą mu drobniutkie wpryśnięcia złota lub srebra, występujące np. w górnych partiach Krywania, także w okolicach Mnicha. Te ilości kruszcu są minimalne, nieopłacalne do eksploatacji. Również w Tomanowej Dolinie, w…
aplit Geologia
Jasnej barwy, b. kwaśna, drobnoziarnista skała żyłowa, pochodzenia hydrotermalnego, wchodząca w skład granitu tzw. strefy brzeżnej pegmatytowo-aplitowej. Granit taki występuje np. na Żółtej Turni, na zboczach Małej Koszystej, w okolicy Skrajnej Turni, na stokach Krywania, a takż…
baryt Geologia
Minerał siarczan baru, występujący m.in. w piaskowcach i skałach węglanowych, a niekiedy i w skałach krystalicznych jako żyły barytowo-kwarcowe, np. w Ornaku, w Lejowej Dolinie, Dolinie nad Capkami.
belemnity Geologia
Wymarłe głowonogi, zamieszkujące ongiś tatrz. morza głównie okresu jurajskiego i kredowego. Posiadały szkielet wewn., rodzaj muszli o kształcie wrzecionowatym, długości od kilkunastu do kilkudziesięciu cm (wyjątkowo paru m). Część muszli była podzielona przegrodami, podobnie jak…
dolina boczna Geologia
Dolina uchodząca do drugiej doliny, większej. Np. Miętusia Dolina jest doliną boczną w stosunku do Kościeliskiej Doliny.
dolina główna Geologia
Dolina, do której uchodzą inne, mniejsze, boczne. Np. Chochołowska Dolina jest doliną główną w stosunku do Jarząbczej Doliny (ta ostatnia jest doliną boczną). Dolina główna może być równocześnie doliną walną (np. Chochołowska Dolina), ale niekoniecznie. Np. Strążyska Dolina jest…
dolina walna Geologia
Dolina, która od podnóża gór podchodzi pod sam gł. grzbiet pasma górskiego, tj. pod jego gł. grań (np. Kościeliska Dolina). Zwykle jest ona równocześnie doliną główną (tak jak Kościeliska Dolina). Nazwy dolina walna używają niektórzy nieprawidłowo na oznaczenie doliny głównej, c…
dolina wisząca Geologia
Odnoga doliny głównej (a więc dolina boczna), opadająca ku dolinie głównej stromym progiem skalnym. Powstała ona na skutek działalności lodowców w epoce plejstocenu, gdy boczny, mniejszy lodowiec żłobił słabiej i płyciej dno bocznej doliny niż lodowiec główny o znacznie większej…
erozja Geologia
Żłobienie i niszczenie powierzchni ziemi przez wodę, lodowce lub wiatr. E. lodowcowa w Tatrach utworzyła doliny U-kształtne, czyli o profilu w kształcie U, wyżłobiła baseny jezior tatrz. (tzw. cyrki czyli kary), wygładziła progi skalne zamykające ujścia jezior (tzw. rygle), wyry…
fałdowanie Tatr Geologia
Przyczyny fałdowania mas skalnych nie są jeszcze zupełnie jasno rozstrzygnięte. Wg dawniejszej teorii f. miało być spowodowane powolnym naciskiem na plastyczniejsze partie przez sztywne przesuwające się masy skorupy ziemskiej. Obecnie uważa się, że na skutek działania prądów, wy…
gleby Geologia
Powstały w Tatrach na dwóch odmiennych typach skał: na wapieniu (właściwiej: na skałach osadowych zawierających węglany wapnia) i na granicie (właściwiej: na skałach krystalicznych oraz osadowych i metamorficznych nie zawierających węglanu wapnia, np. kwarcyt i piaskowiec). Pier…
gleby poligonalne Geologia
gleby poligonalne (teksturalne lub komórkowe). Tworzą wieloboki pięcio- lub sześcioboczne, ograniczone szczelinami; powstają w materiale jednolitym, drobnoziarnistym (muł, glinka, iły) nasyconym wodą, jako skutek zamarzania i tajania, przy udziale wiatru będącego czynnikiem przy…
gleby strukturalne Geologia
Tworzą się tylko w klimatach zimnych: w okolicach podbiegunowych i wysoko w górach, na terenach płaskich, wskutek kolejnego zamarzania i odmarzania gleby o niejednakowym i różnej wielkości materiale, złożonym np. ze żwiru, kamyków większych i mniejszych, iłu, glinki, piasku itp.…
Gubałowskie Pasmo Geologia
Gubałowskie Pasmo Pasmo wzgórz ograniczające Kościeliski Rów i Zakopiański Rów (części Podtatrzańskiego Rowu ) od pn. Ciągnie się znad rz. Czarny Dunajec (od Kojsówki w pd. części Witowa ) ku wsch. do miejsca w Poroninie , gdzie z połączenia Zakopianki z Porońcem powsta
Gubałowskie Pogórze Geologia
Gubałowskie Pogórze Rozległe pogórze, które od grzbietu Gubałowskiego Pasma obniża się łagodnie ku pn. między rzekami Czarny Dunajec i Biały Dunajec , w kierunku Nowotarskiej Kotliny .
Gubałowsko-Spiskie Pasmo Geologia
Gubałowsko-Spiskie Pasmo lub Spisko-Gubałowskie Pasmo. Wspólna nazwa dla trzech pasm górskich traktowanych jako jedna całość: Gubałowskie Pasmo , Gliczarowskie Pasmo i Magura Spiska (zach. część). Stanowi pn. ograniczenie dużej części Podtatrzańskiego Rowu .
Gubałowsko-Spiskie Pogórze Geologia
Gubałowsko-Spiskie Pogórze lub Spisko-Gubałowskie Pogórze. Rozległe pogórze, które od grzbietu Gubałowsko-Spiskiego Pasma ciągnie się ku pn., w kierunku Nowotarskiej Kotliny i rzeki Dunajec . Składa się z trzech części: Gubałowskie Pogórze , Gliczarowskie Pogórze i Zamagurskie P…
iły Geologia
Skała osadowa, b. drobnoziarnista, powstała z materiałów ilastych, pyłu kwarcowo-skaleniowego, domieszki kalcytu, drobno roztartej miki itp. (produktów wietrzenia skał, przenoszonych rzekami do morza i tam osadzanych). Iły w Tatrach powstawały w różnych epokach, np. w triasie cz…
jeżowce Geologia
Zwierzęta morskie należące do gromady szkarłupni. Ciało ich ma kształt kulisty lub spłaszczony i jest pokryte sztywnym wapiennym rodzajem pancerza, na którym mieszczą się liczne kolce. W dawnych epokach geol. w wodach mórz tatrz. żyły liczne j., zwł. w erze mezozoicznej. Skamien…
kalcyt Geologia
Minerał, węglan wapnia, przezroczysty, biały, żółtawy lub czerwonawy, składnik skał wapiennych. Kalcytowe lepiszcze spaja potrzaskane, ostrokrawędziste okruchy dolomitowe, tworząc białawe żyłki kalcytowe. Żyłki te, wystawione na powierzchni dolomitów na działanie czynników atmos…
kar Geologia
kar czyli cyrk. Zagłębienie terenu o charakterze basenu, wyżłobione w litej skale przez działalność lodowców i otoczone z trzech stron wyniosłymi ścianami skalnymi niby amfiteatrem. Przykładem k. jest kocioł Czarnego Stawu pod Rysami, Czarnego Stawu Gąsienicowego, Wielkiego Staw…
kotły lodowcowe Geologia
Duże formy lodowcowe, które są rezultatem przeobrażającej działalności lodowców na formach starych, istniejących jeszcze przed zlodowaceniem. Wszystkie zlodowacenia obejmowały swą działalnością kotły, każde następne zlodowacenie nakładając się na poprzednie, ale wyraźne ślady po…
lawiny kamienne Geologia
Lawiny kamienne w Tatrach są najczęściej wywołane przez » obrywy skalne lub zsuwy i przeważnie mają znacznie mniejsze rozmiary niż lawiny śnieżne. W linii spadku świeżych obrywów skalnych, odcinających się od swego otoczenia jaśniejszą barwą, widać w wielu miejscach w Tatrach sm…
liliowce Geologia
Zwierzęta morskie należące do szkarłupni i żyjące jeszcze dziś w b. głębokich wodach mórz. "Łodyga" liliowców zbudowana jest z wapiennych krążków, które po śmierci zwierzęcia zwykle się rozpadają. Liliowce z dawnych epok (np. Encrinus liliiformis) żyły w niegłębokich wodach mors…
lodowce Geologia
Są to masy lodu, utworzone powyżej linii wiecznego śniegu (lodowce górskie) ze zbitego, topniejącego i zamarzającego, przekrystalizowanego śniegu, będące w stałym ruchu spływającym (jęzor lodowca). L. w Tatrach istniały ok. miliona lat temu, w okresie ogólnego ochłodzenia klimat…
lodowczyk Geologia
Prawidłowo w języku polskim termin ten oznacza: mały lodowiec. W Tatrach, gdzie nie ma nawet małych lodowców, lodowczykami nazywają niektórzy (w sposób niewłaściwy i mylący) płaty stwardniałego śniegu, określane prawidłowo nazwą » śnieżnik.
łupki ilaste Geologia
łupki ilaste, inaczej iłołupki. Skała osadowa powstała z iłów sprasowanych pod ciśnieniem gromadzących się nadległych osadów. Ł.i. powstawały w różnych okresach geol., podobnie jak iły i często im towarzyszą. Mają też różne zabarwienia, np. czerwonawe i zielonkawe łupki kajprowe…
morena Geologia
Transportowany i usypany przez lodowiec materiał skalny, złożony z niesionych kamieni, żwiru, piasku, gliny itp., bezładnie pomieszanych z sobą. Moreny mogą być czołowe, boczne czyli brzeżne, denne, środkowe (przy spłynięciu się dwóch lodowców: dwie brzeżne moreny łączą się w je…
mutony Geologia
mutony czyli baranie łby albo barańce, zwane też skałami bochenkowatymi lub bochnami skalnymi. Ogładzone i porysowane przez ruch lodowca okrągławopodługowate garby i wzgórki skalnego podłoża, występujące zawsze zbiorowo, np. w Dolinie Pięciu Stawów Polskich na zboczu od Wielkieg…
obrywy skalne Geologia
Mniejsze lub większe o.s., powodujące zwykle » lawiny kamienne, są dość częste w Tatrach. W ciągu ostatnich stu lat większe o.s. zdarzyły się na wsch. grani Niebieskiej Turni, pod Zmarzłą Przełęczą od strony Pustej Dolinki, na grani i popod granią Wierchu pod Fajki od strony Dol…
próg Geologia
B. strome, nagłe wzniesienie się dna doliny, żlebu, rynny lub komina, albo też ścianka (lub pas ścianek) rozdzielająca dwie mniej strome części zbocza lub ściany górskiej itp.
rogowce Geologia
Skały powstałe z osadów krzemionkowych, przekrystalizowanych w kwarc, b. zbite i twarde, w niezbyt grubych (do kilkunastu cm) warstwach. Jeśli zawierają dużo szkieletów gąbek z dawnych mórz, wówczas noszą nazwę spongiolitów. Skały takie występują np. w Długiej Dolinie (odnoga Ch…
rygiel Geologia
Skalny próg barykadujący i zamykający ujście cyrku czyli karu. Jest on wyślizgany i wygładzony przez zsuwający się po nim w zamierzchłych czasach lodowiec. Dziś - jeżeli kar posiada w swym zagłębieniu jezioro - r. jest zazwyczaj przerżnięty wypływem potoku jeziornego, jak np. ry…
rzeźba Tatr Geologia
Teren Tatr charakteryzuje rzeźba typu alpejskiego, tzw. młoda, tj. stosunkowo niedawno (w skali historii Tatr) utworzona. Złożyła się na nią działalność lodowców w okresie plejstoceńskim, erozja wód fluwioglacjalnych i polodowcowych oraz wietrzenie; ponadto pozostały niektóre st…
śnieżniki Geologia
Są to mniejsze lub większe płaty (pola) twardego śniegu, firnu i lodu firnowego, leżące zazwyczaj w głębokim cieniu kotłów skalnych i zagłębień u podnóża skalnych ścian. Trwałość ś. jest różna, niektóre po paru latach giną, inne istnieją wiele lat. Długość i szerokość ś. jest wy…
tufury Geologia
tufury lub thufury, czyli pagórki mrozowe. Niewielkie, zazwyczaj kilkunastocentymetrowe pagórki, utworzone z materiału podłoża (zwykle gliniastego), w warunkach peryglacjalnych przez nierównomierne zamarzanie tegoż podłoża. T. występują w Tatrach Zach., np. w Czerwonych Wierchac…
zlodowacenie Tatr Geologia
Z początkiem czwartorzędu, w plejstocenie (dawniej zwanym dyluwium), ok. 1 800 000 lat temu, klimat zaczął się b. powoli (ok. 1o na 2000 lat), ale coraz bardziej oziębiać, powoli też przesuwała się w Europie coraz więcej ku południowi granica śniegów i lodów arktycznych. Wielki…