E-mail Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Tatry
Aktualności
 ABC turysty
   Przygotowanie
   Ekwipunek
   Informacje TOPR i TPN
   Oznaczenia szlaków
   Przewodnicy
   Przejścia graniczne
    Bezpieczeństwo
      Gdy spotkasz misia...
      Lawiny
      Ku przestrodze...
      Bezpieczeństwo, porady
   Zwierzę na szlaku
   Schroniska
 O Tatrach
   TPN i TANAP
   Klimat
   Geologia
    Zwierzęta
      Gatunki
   Rośliny
    Tatry w liczbach
    Historia
 Encyklopedia Tatr
   Alfabetycznie
   Tematycznie
   Multimedia
 Wycieczki
   Zaplanuj wycieczkę
   Miejsce startu
   Miejsce docelowe
   Skala trudności
   Wszystkie
 Jaskinie tatrzańskie
    SKTJ PTTK
      Aktualności
      Działalność
      Kurs
      Wspomnienia
      Polecane strony
      Galeria
      Kontakt
   Powstanie jaskiń
   Krążenie wody w skałach
   Nacieki
   Morfologiczne typy
   Klimat jaskiń
   Powstanie jaskiń tatrz.
Zagadki tatrzańskie
 Aktywny wypoczynek
   Taternictwo
   Speleologia
   Paralotnie
   Ski-alpinizm
   Narciarstwo
   Na rowerze
   Turystyka jaskiniowa
   Trasy biegowe
   Turystyka piesza
   Sporty wodne
Galeria
Warunki w Tatrach
Forum dyskusyjne
Zakopane, Tatry, Podhale
E-mail
Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Zakopane


zapamiętaj numer alarmowy w górach!!!
0 601 100 300
 nawigacja:  Z-ne.pl » Portal Zakopiański

w nazwach
w nazwach i opisach
wszędzie
alfabetycznie:    A  B  C  Ć  D  E  F  G  H  I  J  K  L  Ł  M  N  O  P  R  S  Ś  T  U  W  Z  Ź  Ż  

 

pasterstwo

 
  Kategoria: 
Terminologia 

  opis  
  forum (0)  

Warunki gosp. na Podtatrzu były niegdyś przyczyną silnego rozwoju p. Na Podhalu licha gleba, niesprzyjający klimat, przeludnienie i niski stan kultury rolnej powodowały, że ludność musiała poza rolnictwem szukać dodatkowych źródeł wyżywienia, m.in. w intensywnie rozwiniętej hodowli owiec i krów.

Niewystarczająca ilość pastwisk w obrębie obszarów rolnych, gdzie prawie każdy skrawek gruntu był zaorywany, spowodowała od dawna sezonowe wędrówki past. w poszukiwaniu paszy, skierowane gł. w Tatry, obfitujące w pastwiska, a nie nadające się pod uprawę rolną. Na Słowacji warunki gosp. były na ogół lepsze niż na Podhalu, lecz i tam p. w Tatrach odgrywało dawniej ważną rolę w życiu gospodarczym.

Od wieków Podhalanie wypędzali w lecie swe stada na pastwiska tatrz., przydzielone osadnikom przez królów polskich. Według zachowanych wiadomości wsie podh. (np. Pieniążkowice i Stare Bystre) miały hale w Tatrach dopiero od XVI w., w rzeczywistości jednak sezonowe wędrówki past. z Podhala w Tatry zaczęły się wcześniej, co najmniej w XIV w. W XVII w. już wiele wsi miało pastwiska w Tatrach. W rozwoju p. podh. uderza fakt, że początkowo wsie b. odległe od Tatr (np. Pyzówka, Klikuszowa, Waksmund) posiadały tam swe hale, a z biegiem czasu pastwiska tatrz. przechodziły na własność mieszkańców wsi położonych bliżej gór i w związku z tym skróciły się szlaki sezonowych wędrówek past. w Tatry.

Zaraz po II wojnie świat. wsie posyłające stada w Tatry kończyły się zasadniczo na linii Groń - Szaflary - Czarny Dunajec. Interesującym zjawiskiem w owych sezonowych wędrówkach z pow. nowotarskiego było to, że nieraz przekraczały granicę państw.; górale szli w lecie ze swymi stadami również na pastwiska za granicą węgierską, czy też - później - czechosłowacką: w Tatry Spiskie i Orawskie (jeszcze w pierwszych latach po II wojnie świat.).W związku z wędrówkami past. i w ogóle z gospodarką past. powstały ciekawe i oryginalne zwyczaje. Dotyczyły one samych wędrówek (» redyk), jak również gospodarki na halach i jej organizacji, ubioru pasterzy itd. (» hala, szałas, baca, juhas, oszczypek). Gospodarka na halach była dwóch zasadniczych rodzajów: gospodarka krowia (krówska) indywidualna, oraz gospodarka owcza, która od wieków miała charakter komunalny (» baca, współwłasności).

Z biegiem czasu, w miarę jak zakładano na Podhalu wsie coraz bliżej Tatr, pastwiska podtatrz. zamieniano na łąki i pola uprawne, a właściwe pastwiska zostały ograniczone do Tatr i coraz mniej licznych polan u samego ich podnóża.

Aż do niedawna osadnictwo stałe i rolnictwo wypierało p. z Podhala w Tatry. Dopiero po II wojnie świat. proces ten zasadniczo się odwrócił: w związku z planowaną przebudową zacofanej dotąd i mało opłacalnej gospodarki rolnej na Podhalu (» rolnictwo), a także w związku z utworzeniem Tatrz. Parku Nar. i koniecznością ochrony przyrody tatrz., p. zaczęło przejmować od rolnictwa pewne obszary pozatatrzańskie na Podhalu i zwł. dalej, np. w okolicy Szczawnicy a nawet w Bieszczadach (» Wielki Redyk). Następnie uchwała Rady Ministrów z 8 XII 1960 spowodowała na terenie Tatrz. Parku Nar. wykup lub wymianę wszelkiej własności indywidualnej (nieruchomości i związanych z nimi uprawnień służebnościowych) w terminie do końca 1965, co przedłużono dodatkowymi zarządzeniami do końca 1972. Pociągnęło to za sobą stopniową likwidację p. w Tatrach Pol. (tereny zamienne dawano w Bieszczadach).

Pasterstwo w Tatrach po stronie słow. było niegdyś rozwinięte podobnie jak po stronie pol. i ogólnie miało podobny charakter, ale już przed I wojną świat. było stopniowo ograniczane, a na niektórych terenach nawet likwidowane przez właścicieli wielkich majątków (jak Hohenlohe), m.in. w celu ochrony zwierzyny. W Tatrach Biel. (w 1953) i w słow. części Tatr Wys. (w 1955) p. zniknęło ostatecznie (przeniesione na in. tereny) w związku z utworzeniem TANAPu. W słow. części Tatr Zach. (poza pierwotnym obszarem TANAPu) p. istniało dłużej, ale też zanikło.

Po obu stronach Tatr wypasano dawniej owce, krowy, woły i konie, a sporadycznie także kozy. W Tatrach Pol. najwcześniej skończył się (ze względów gosp.) wypas koni i wołów (zasadniczo przed 1800, przynajmniej na większą skalę), potem kóz (zasadniczo ok. 1860), a wypas owiec i krów utrzymał się najdłużej. W Tatrach Słow. kóz właściwie nie wypasano, natomiast wypas owiec, krów, wołów i koni utrzymał się na większą skalę aż do II wojny świat., z tym, że krowy wypasano raczej pod Tatrami.

W latach międzywoj. pasło się w Tatrach Pol. każdego roku do kilkunastu tysięcy owiec, co po wojnie wzrosło w 1946 do ok. 30 000 sztuk, a następnie - wskutek Wielkiego Redyku i wykupu hal - zaczęło spadać (w 1967 już tylko kilka tysięcy). W Tatrach Słow. w latach międzywoj. liczba owiec nieco przekraczała 10 000, a potem spadała. Liczba krów (wraz z jałówkami) w Tatrach Pol. dochodziła w niektórych latach do 2000, a wyjątkowo przekraczała 3000. W Tatrach Słow. jeszcze w latach międzywoj. wypasano corocznie ponad 4000 wołów, ok. 500 koni i ok. 400 krów.

W latach międzywoj. pasterzy w Tatrach Pol. bywało każdego lata ok. 800 (ok. 250 owczarzy oraz ok. 550 krowiarzy i krowiarek), co stanowiło ok. 4,5% ludności Podhala, a w Tatrach Słow. ok. 360 pasterzy (ok. 125 owczarzy oraz ok. 135 wolarzy i krowiarzy). Szałasów i szop past. stało wtedy w Tatrach Pol. ok. 300 sezonowo zamieszkanych i ok. 35 opuszczonych (w 1956 było ich razem ok. 360), a w Tatrach Słow. było wówczas już tylko ok. 100 zamieszkanych budynków past. i ok. 80 opuszczonych (ok. 1960 na terenie TANAPu zniknęły wszystkie).

Ograniczanie i likwidowanie p. w Tatrach po stronie pol. i słow. zostało spowodowane nie tylko chęcią ochrony dzikiej zwierzyny i lasu (w czasach dawniejszych) czy całej przyrody tatrz. (w czasach nowszych), ale również zmianami w stosunkach gosp. i społ. (mniejsza opłacalność, brak kandydatów na pasterzy) oraz możliwościami bardziej wydajnej hodowli owiec i bydła na terenach poza Tatrami. Usunięcie p. z Tatr było niewątpliwie b. korzystne dla stanu przyrody (co dobrze widać na obszarach od szeregu lat nie wypasanych), choć p. tatrz. w swej tradycyjnej postaci (która jednak ostatnio zanikała) nadawało tym górom swoisty charakter i urok, tak świetnie zobrazowany w utworach Tetmajera, Witkiewicza i wielu in. pisarzy.

W 1981 pewien odłam górali podh. rozpoczął starania o przywrócenie wypasu w Tatrach Pol. i nie czekając na formalne załatwienie sprawy wpędzono bezprawnie owce i krowy na niektóre polany Tatrz. Parku Nar., wypasając też w lesie i w niektórych rezerwatach ścisłych. Dopiero w czasie trwania tego wypasu władze zmieniły obowiązujące rozporządzenie o TPN i zezwoliły na "wypas kulturowy" w TPN w liczbie 1500 owiec i w pewnej liczbie krów, w rzeczywistości stale nielegalnie przekraczanych.

Miał to być wypas tradycyjny w formie (ubiór pasterzy, gospodarka pasterska, budownictwo), ale i ten warunek nie był i nie jest przestrzegany. Od 1982 kontynuuje się ten "wypas kulturowy", teraz już na podstawie z góry uzgodnionych umów między bacami a dyrekcją TPN. Wspom. zabiegi o przywrócenie p. w Tatrach Pol. nie były usprawiedliwione żadną koniecznością gosp., gdyż po II wojnie świat. na Podtatrzu Pol. (zwł. na Podhalu) ogólny dobrobyt ludności wzrósł w sposób wybitny na skutek o wiele lepszych niż dawniej możliwości zarobkowych, w czym p. w Tatrach nie odgrywało już żadnej roli. Ci zaś górale, którzy z jakichkolwiek względów chcieliby nadal uprawiać p., mogą to czynić na terenach poza Tatrami.



Literatura:
Lit. - Wawrzyniec Augustyn Sutor: Życie pasterskie w Tatrach. "Pam.TT" 1, 1876. - Zofia Hołub-Pacewiczowa: Osadnictwo pasterskie i wędrówki w Tatrach i na Podtatrzu. Kr. 1931. - Dzieło zbior. (red. Włodzimierz Antoniewicz): Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala. Wr. 1959-70, t. 1-8.



KSIĘGARNIA GÓRSKA
ul. Zaruskiego 5
34-500 ZAKOPANE
tel. (018) 20 124 81
Pełny tekst w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej. Kliknij tutaj

   Udostępnij




Jeżeli znalazłeś/aś błąd, nieaktualną informację lub posiadasz materiały (teksty, zdjęcia, nagrania...), które mogą rozszerzyć zawartość tej strony i możesz je udostępnić - KLIKNIJ TU »»

ZAKOPIAŃSKI PORTAL INTERNETOWY Copyright © MATinternet s.c. - ZAKOPANE 1999-2021