E-mail Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Tatry
Aktualności
 ABC turysty
   Przygotowanie
   Ekwipunek
   Informacje TOPR i TPN
   Oznaczenia szlaków
   Przewodnicy
   Przejścia graniczne
    Bezpieczeństwo
      Gdy spotkasz misia...
      Lawiny
      Ku przestrodze...
      Bezpieczeństwo, porady
   Zwierzę na szlaku
   Schroniska
 O Tatrach
   TPN i TANAP
   Klimat
   Geologia
    Zwierzęta
      Gatunki
   Rośliny
    Tatry w liczbach
    Historia
 Encyklopedia Tatr
   Alfabetycznie
   Tematycznie
   Multimedia
 Wycieczki
   Zaplanuj wycieczkę
   Miejsce startu
   Miejsce docelowe
   Skala trudności
   Wszystkie
 Jaskinie tatrzańskie
    SKTJ PTTK
      Aktualności
      Działalność
      Kurs
      Wspomnienia
      Polecane strony
      Galeria
      Kontakt
   Powstanie jaskiń
   Krążenie wody w skałach
   Nacieki
   Morfologiczne typy
   Klimat jaskiń
   Powstanie jaskiń tatrz.
Zagadki tatrzańskie
 Aktywny wypoczynek
   Taternictwo
   Speleologia
   Paralotnie
   Ski-alpinizm
   Narciarstwo
   Na rowerze
   Turystyka jaskiniowa
   Trasy biegowe
   Turystyka piesza
   Sporty wodne
Galeria
Warunki w Tatrach
Forum dyskusyjne
Zakopane, Tatry, Podhale
E-mail
Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Zakopane


zapamiętaj numer alarmowy w górach!!!
0 601 100 300
 nawigacja:  Z-ne.pl » Portal Zakopiański

w nazwach
w nazwach i opisach
wszędzie
alfabetycznie:    A  B  C  Ć  D  E  F  G  H  I  J  K  L  Ł  M  N  O  P  R  S  Ś  T  U  W  Z  Ź  Ż  

 

Kórnickie Zakłady

 
  Kategoria: 
Inne 

  opis  
  forum (0)  

Kórnickie Zakłady lub Fundacja Kórnicka, także Fundacja Zamoyskich; oficjalna nazwa: Fundacja "Zakłady Kórnickie" (FZK). FZK istniała i działała w latach 1925-53 z przerwą wojenną. W 1925-33 znaczna część posiadłości FZK znajdowała się w Tatrach .

Powstanie FZK.

Była to fundacja postanowiona już w 1912 wspólnie przez Władysława Zamoyskiego , jego matkę Jadwigę i siostrę Marię, ale stworzona formalnie (już po śmierci Jadwigi Zamoyskiej) przez Władysława i Marię Zamoyskich dopiero 16 II 1924 przez podpisanie aktu donacyjnego u prezydenta państwa, Stanisława Wojciechowskiego w Warszawie.

Akt ten został przyjęty i fundacja zaakceptowana przez Radę Ministrów 1 X 1924 (dwa dni przed śmiercią Zamoyskiego). Statut FZK, zgodny z projektem przygotowanym przez Zamoyskiego, został 30 VII 1925 zatwierdzony przez Sejm ustawą o "Zakładach Kórnickich".

Charakter i stan prawny FZK.

Zarówno w akcie donacyjnym jak i w ustawie Sejmu o FZK jest wprawdzie powiedziane, że Zamoyscy zapisują swe majątki narodowi polskiemu, ale równocześnie sprecyzowano, że czynią to w postaci Fundacji rządzącej się własnym statutem, zatwierdzonym przez Sejm. W tymże statucie określono cele FZK i jego władze (Kuratorium i Zarząd). Majątki Zamoyskich stały się więc własnością FZK, a nie państwa czy rządu polskiego, natomiast zadaniem FZK było służenie narodowi przez spełnianie swych statutowych celów o charakterze narodowo-społecznym.

Cele FZK.

Statut FZK ustanawiał jej cele: 1) utrzymanie i rozwój Szkoły Domowej Pracy Kobiet w Kuźnicach ; 2) popieranie wychowania młodzieży męskiej w duchu pol. i kat.; 3) pomoc w studiach wyższych dla wyjątkowo zdolnych; 4) utrzymanie zamku w Kórniku; 5) opieka nad Biblioteką Kórnicką i jej wydawnictwami; 6) założenie zakładu badawczego w zakresie hodowli, ochrony i użytkowania drzew; 7) krzewienie w majątkach FZK wśród ludności wiedzy zawodowej roln. i zasad spółdzielczości w duchu kat. i nar.; 8) uprzemysłowianie i podnoszenie wartości majątku FZK. Ponadto FZK miała oddawać 8% swego czystego dochodu rodzinnemu Związkowi Zamoyskich.

Spotykane często w literaturze twierdzenie, jakoby Zamoyscy zapisali swe dobra zakop. (z dużą częścią Tatr Pol .) na cele przyszłego Tatrz. Parku Nar ., lub choćby to, że pragnęli stworzyć podstawy takiego parku, jest więc błędne. Również w planach działalności FZK z lat 1925-33 sprawa Tatrz. Parku Nar. w ogóle się nie pojawia.

Trzeba jednak podkreślić, że zarówno za życia Zamoyskiego jak i w okresie gospodarki FZK wprawdzie eksploatowano lasy tatrz., ale bardziej dbano o ochronę lasów i zwierzyny tatrz. niż w sąsiednich majątkach tatrz. Były jednak w tych czasach na terenie dóbr zakop. również i sprawy kontrowersyjne z punktu widzenia ochrony Tatr, choćby sprawa kamieniołomów oraz metody zalesień i wyrębu lasu.

Władze FZK.

FZK była pod protektoratem wysokich dostojników (prezydent państwa i prymas Polski), a jej statutową władzą nacz. było kuratorium i podległy mu zarząd.

Kuratorium FZK składało się z 11 osób: biskup krak., delegat Min. WRiOP, dwaj delegaci PAU, dwaj delegaci Kasy im. Mianowskiego, pięciu delegatów Związku Zamoyskich. Prezesem Kuratorium w 1925-39 był Maurycy Zamoyski.

Zarząd FZK (od 1925 wybierany przez Kuratorium) składał się z trzech osób i administrował całym majątkiem FZK. Prezesami zarządu w 1925-39 byli: Witold Czartoryski (1924-28), Jan Florian Zamoyski (1928-32) i Adolf Bniński (1932-39). Wszyscy oni byli delegatami Związku Zamoyskich i równocześnie członkami Kuratorium FZK. Aż do 1939 władze FZK (Kuratorium i Zarząd) były zdominowane przez delegatów Związku Zamoyskich, przy czym Zarząd FZK, przekraczając swe statutowe kompetencje, nieraz działał na szkodę FZK i stawiał Kuratorium wobec faktów dokonanych.

Stan posiadania FZK.

FZK w chwili powstania posiadała rozległe dobra ziemskie, liczne budynki z inwentarzem i Zamek Kórnicki z bezcennymi zbiorami. Ziemi było łącznie 19 661 ha; były to dwa kompleksy dóbr: dobra kórnickie i dobra zakopiańskie.

Dobra kórnickie (13 123 ha) obejmowały szereg majątków ziemskich w Wielkopolsce wraz z zamkiem w Kórniku (ze słynną Biblioteką Kórnicką, archiwum, zbiorami muzealnymi i wielkim ogrodem-arboretum) oraz Pałac Działyńskich w Poznaniu.

Dobra zakopiańskie (6 538 ha, w tym lasu 5 333 ha) znajdowały się na Podhalu w Zakopanem , Brzegach , Bukowinie i Kościelisku , obejmując też znaczną część Tatr Pol. (» zakopiańskie dobra ).

Do dóbr zakop. należało też 15 budynków w Kuźnicach (m.in. Szkoła Domowej Pracy Kobiet), 19 domów czynszowych w samym Zakopanem, 27 budynków w rewirach leśnych "Kościelisko-Zakopane" i "Bukowina-Brzegi", a ponadto tartak "Zwierzyniec" ze stolarnią w Zakopanem, drugi tartak na Kirach, fabryka masy drzewnej i tektury w Kuźnicach, elektrownia tamże oraz udziały w Spółce Handlowej w Zakopanem i w przedsiębiorstwie "Kamieniołomy Tatrzańskie".

Część majątków FZK była obciążona hipotecznie, ale z drugiej strony należał się Fundacji zwrot wielkich pożyczek, udzielonych przez Zamoyskiego powinowatym i innym. W spuściźnie po Zamoyskim została też duża liczba papierów wartościowych (akcje, obligacje itp.) o wysokiej wówczas wartości.

Administracja FZK.

Naczelnym dyrektorem (naczelnikiem) całości dóbr FZK (tj. łącznie dóbr kórnickich i zakopiańskich) był najpierw » Henryk Wilczyński  (poprzednio dyrektor całości dóbr W. Zamoyskiego), ale już w 1925 został zdymisjonowany przez Zarząd FZK, który miał in. poglądy niż Wilczyński na administrowanie spuścizną po W. Zamoyskim. Następnym dyrektorem nacz. (wyznaczonym przez Zarząd) był Antoni Pacyński (1925-39).

Dyrektorem dóbr zakop. w 1904-22 był Wincenty Szymborski , ale jeszcze za życia W. Zamoyskiego, a przed zatwierdzeniem FZK, opuścił Zakopane ze względu na zdrowie i przeniósł się do Kórnika, gdzie został dyrektorem dóbr kórnickich (1923-26). Następnym dyrektorem dóbr zakop. (wyznaczonym jeszcze przez Wilczyńskiego) był Kazimierz Mochnacki (1924-29), a po nim zarząd FZK wyznaczył na to stanowisko Klemensa Błachowskiego (1929-31). W 1931-33 funkcję dyrektora dóbr zakop. FZK (bez tytułu dyrektora) spełniał nadleśniczy Marceli Marchlewski .

Gospodarka FZK.

W 1925-39 FZK zasadniczo spełniała swe gł. cele: m.in. utrzymywała Zamek Kórnicki, Bibliotekę Kórnicką i Szkołę Domowej Pracy Kobiet, udzielała stypendiów na studia wyższe, w 1933 stworzyła Zakład Badania Drzew i Lasu w Kórniku (wg pierwotnego projektu miał powstać w Zakopanem).

Wszystkie te cele były jednak zbyt skąpo dotowane z powodu stałych trudności finansowych FZK, które wynikały wprawdzie częściowo z ogólnej sytuacji gosp. w kraju, ale głównie z błędnych decyzji niefachowych członków zarządu FZK, którzy ponadto bezprawnie uszczuplali majątek FZK na korzyść swych arystokratycznych krewnych i powinowatych (bezpodstawne anulowanie lub nieegzekwowanie długów, niesłuszne wypłaty), a Związek Zamoyskich nawet wyprocesował sobie wszystkie papiery wartościowe po W. Zamoyskim, które wraz z pozostałym majątkiem przeznaczone były przez Zamoyskiego na cele FZK.

Tak uszczuplana (wg ówczesnej prasy: ograbiana) FZK, aby ratować swe finanse, w 1933 sprzedała swe dobra zakop. (bez Szkoły Pracy Domowej Kobiet w Kuźnicach) państwu pol., które zakupiło te dobra (obejmujące dużą część Tatr Pol.) na cele projektowanego Tatrz. Parku Nar., jaki powstał jednak dopiero w 1955. Mn.w. połowę jego obszaru stanowią więc dawne dobra W. Zamoyskiego.

Dalsze losy FZK.

W czasie II wojny świat. cały majątek FZK był przejęty przez okupacyjne władze niem. i służył in. celom.

Po wojnie FZK podjęła na nowo działalność (prezes Kuratorium: Zygmunt Lisowski, prezes Zarządu: prof. Wiktor Schramm , obaj od 1945 do grudnia 1949). Działano jednak w zakresie coraz bardziej ograniczonym wskutek stopniowego przejmowania majątku Fundacji przez państwo: w 1945 zabrano lasy, a w grudniu 1949 aresztowano prof. Wiktora Schramma i skonfiskowano resztę majątku FZK, łącznie ze szkołą w Kuźnicach.

Był to faktycznie już kres działalności FZK, choć formalnie istniała ona jeszcze parę lat, ale nie funkcjonowała (prezes Kuratorium: prof. Kazimierz Ajdukiewicz 1950-53, prezes Zarządu: prof. Jerzy Kuryłowicz od grudnia 1949 do 1950 i prof. Kazimierz Myśliński 1950-53). FZK została formalnie zlikwidowana w 1953 na podstawie dekretu prezydenta Bolesława Bieruta. Przetrwała jednak i rozwinęła się Biblioteka Kórnicka, obecnie jako jedna z bibliotek PAN, a Zakład Badania Drzew i Lasu rozwinął się w Instytut Dendrologii PAN.

Wśród archiwaliów przechowywanych w Bibliotece Kórnickiej znajduje się dużo materiałów dotyczących dawnych dóbr zakop. i w ogóle Tatr, a w roczniku "Pamiętnik Biblioteki Kórnickiej" ukazują się cenne prace związane z Tatrami, np. Zbigniewa Kalisza (zob. niżej) lub rozprawy Zofii Nowak: Władysław Zamoyski a spór o Morskie Oko w latach 1890-1909 (t. 21, 1986) i Zasługi Władysława Zamoyskiego dla budowy kolei Chabówka-Zakopane (22, 1988). W publikacjach Instyturu Dendrologii PAN również znajdują się prace poświęcone częściowo lub całkowicie tematyce tatrz. lub podtatrz., np. Ewy Korczyńskiej Bory i puścizny Podhala i Orawy (1952).



Literatura:
Henryk Pawlikowski: Zakłady Kórnickie. Lw. 1925. - Henryk Wilczyński: W obronie "Zakładów Kórnickich" Fundacji Narodowej Zamoyskich. Wa. 1926. - Zbigniew Kalisz: Fundacja Zakłady Kórnickie w latach 1925-1953. "Pam. Bibl. Kórn." 15, 1979. - Tenże: Gospodarka Fundacji Zakłady Kórnickie w latach 1925-1953. Tamże 16, 1980. - Zygmunt Rola: Testament hrabiego Władysława. "Trybuna" 1993, nr 92.



KSIĘGARNIA GÓRSKA
ul. Zaruskiego 5
34-500 ZAKOPANE
tel. (018) 20 124 81
Pełny tekst w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej. Kliknij tutaj

   Udostępnij




Jeżeli znalazłeś/aś błąd, nieaktualną informację lub posiadasz materiały (teksty, zdjęcia, nagrania...), które mogą rozszerzyć zawartość tej strony i możesz je udostępnić - KLIKNIJ TU »»

ZAKOPIAŃSKI PORTAL INTERNETOWY Copyright © MATinternet s.c. - ZAKOPANE 1999-2020