E-mail Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Tatry
Aktualności
 ABC turysty
   Przygotowanie
   Ekwipunek
   Informacje TOPR i TPN
   Oznaczenia szlaków
   Przewodnicy
   Przejścia graniczne
    Bezpieczeństwo
      Gdy spotkasz misia...
      Lawiny
      Ku przestrodze...
      Bezpieczeństwo, porady
   Zwierzę na szlaku
   Schroniska
 O Tatrach
   TPN i TANAP
   Klimat
   Geologia
    Zwierzęta
      Gatunki
   Rośliny
    Tatry w liczbach
    Historia
 Encyklopedia Tatr
   Alfabetycznie
   Tematycznie
   Multimedia
 Wycieczki
   Zaplanuj wycieczkę
   Miejsce startu
   Miejsce docelowe
   Skala trudności
   Wszystkie
 Jaskinie tatrzańskie
    SKTJ PTTK
      Aktualności
      Działalność
      Kurs
      Wspomnienia
      Polecane strony
      Galeria
      Kontakt
   Powstanie jaskiń
   Krążenie wody w skałach
   Nacieki
   Morfologiczne typy
   Klimat jaskiń
   Powstanie jaskiń tatrz.
Zagadki tatrzańskie
 Aktywny wypoczynek
   Taternictwo
   Speleologia
   Paralotnie
   Ski-alpinizm
   Narciarstwo
   Na rowerze
   Turystyka jaskiniowa
   Trasy biegowe
   Turystyka piesza
   Sporty wodne
Galeria
Warunki w Tatrach
Forum dyskusyjne
Zakopane, Tatry, Podhale
E-mail
Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Zakopane


zapamiętaj numer alarmowy w górach!!!
0 601 100 300
 nawigacja:  Z-ne.pl » Portal Zakopiański

w nazwach
w nazwach i opisach
wszędzie
alfabetycznie:    A  B  C  Ć  D  E  F  G  H  I  J  K  L  Ł  M  N  O  P  R  S  Ś  T  U  W  Z  Ź  Ż  

 

Pawlikowski Jan Gwalbert

 
  Kategoria: 
Nie okreslony 

  opis  
  forum (0)  

Pawlikowski Jan Gwalbert (18 III 1860 Medyka k. Przemyśla - 5 III 1939 Lwów, poch. w Zakopanem na starym cment.), syn » Mieczysława Pawlikowskiego, brat Tadeusza Pawlikowskiego (dyr. teatrów). W młodości taternik i tatrz. speleolog, potem jeden z czołowych działaczy pol. w dziedzinie ochrony przyrody, jeden z najgorliwszych bojowników o ochronę Tatr i utworzenie Tatrz. Parku Nar., ekonomista, rolnik (teoretyk i praktyk), historyk literatury pol., publicysta, działacz społ., polit. i tur. (w Tow. Tatrz.). W 1878-87 studia hist., hist.-lit., prawnicze, roln. i ekon. w Krakowie (UJ 1884, dr praw 1885), Wiedniu, Halle i Dublanach. Prof. Akademii Roln. w Dublanach 1891-1904, prezes Związku Nauk.-Lit. we Lwowie 1898-1914, prezes Stronnictwa Nar.-Demokr. w Galicji 1905-19. Czł. PAU od 1927.

Od młodych lat przyjeżdżał z rodzicami do Zakopanego, początkowo mieszkając tam w domu słynnego przew. Macieja Sieczki. Na wycieczki w Tatry chodził najpierw z ojcem, a potem stale z Sieczką. Taternictwo uprawiał jedynie w 1876-81, zdobywając ważną i trwałą pozycję w jego dziejach. Dokonał wtedy szeregu nowych wejść tatern., zaliczanych do czołowych w owych latach, np. II wejście na Wysoką z Doliny Złomisk z I zejściem z tego szczytu przez Pazdury na Wagę (w 1876 z ojcem i Adamem Asnykiem oraz Sieczką i in. przewodnikami), nową drogą od pn. na Łomnicę (1878), I wejście na Szatana (ok. 1880), nową drogą z Dzikiej Doliny na Durny Szczyt (1881) i przede wszystkim I wejście na Mnicha (1879 lub 1880), co stanowi przełomowe wydarzenie w dziejach taternictwa. O tatrz. wycieczkach P. zachowały się tylko fragmentaryczne wiadomości, jeszcze np. o jego wejściu na Kiezmarski Szczyt w 1878, Lodowy Szczyt w 1879 i Hruby Wierch ok. 1880, zawsze z Sieczką.

Wcześnie zaprzestał wycieczek tatern. z powodu pogarszającego się wzroku.W okresie swej działalności taternickiej P. ogłosił tylko jeden artykuł: Wycieczka na Łomnicę i szczyt Kezmarski ("Pam. TT" 4, 1879), ale tematykę tatern. poruszał też w późniejszych notatkach, recenzjach i marginesowo w różnych artykułach, zwł. w trzech: Szkice taternickie ("Prz. Zakop." 2, 1900, nr 41 i 42), O ideologię i przyszłość taternictwa ("Wierchy" 3, 1925), Kilka wspomnień o tych, co dawniej po Tatrach chadzali ("Tat." 10, 1923-24, 1925).Ogłaszał również wspomnienia o dawnych przewodnikach tatrz. i in. osobach związanych z Tatrami, np. Wspomnienie o Wojciechu Roju ("Wierchy" 2, 1924), Janowi Kasprowiczowi na pożegnanie (tamże 4, 1926), Ś.p. Mieczysław Świerz (tamże 7, 1929), Wspomnienie o Walerym Eljaszu Radzikowskim (tamże 8, 1930), Franciszek Nowicki ("Myśl Nar." 1935, nry 45-47) oraz anegdotyczne wspomnienie ze swych młodych lat w Zakopanem: Seweryn Goszczyński i Jan Kubacik ("Kur. Lwow." 1930, nr 381).P. był też jednym z pol. pionierów speleologii tatrz. Co najmniej od 1879 i zwł. w 1885 przeprowadził szczegółowe badanie (z Maciejem Sieczką) i jako pierwszy opisał szereg jaskiń w Kościeliskiej Dolinie, w pracy Podziemne Kościeliska ("Pam. TT" 11, 1887, przedruk bez planów jaskiń w "Prz. Zakop." 2, 1900, nry 23-25). Badał też jaskinie w Tatrach Orawskich.W nast. latach P. stał się jednym z czołowych działaczy Tow. Tatrz. (TT, od 1920 PTT), chociaż nie był członkiem jego zarządu głównego. Już w 1903 wiec członków TT uchwalił w Zakopanem wniosek P. o zasadach ustalania i nadawania nazw geogr.w Tatrach (Komunikat w sprawie nomenklatury Tatr, "Prz. Zakop." 5, 1903, nr 37); była to wtedy sprawa ważna, a poglądy P. przełomowe w tej dziedzinie. Główne wytyczne owej zakop. uchwały są dotąd stosowane w pol. praktyce nazewniczej w Tatrach.Niezmiernie istotne w całokształcie działalności TT stały się następnie wytyczne opracowane i wygłoszone przez P. jako Przyszłe zadania Towarzystwa Tatrzańskiego (w pracy zbior. "Czterdzieści lat istnienia Towarzystwa Tatrzańskiego w Krakowie 1873-1913", Kr. 1913). Wytyczne te, kładące duży nacisk na ochronę przyrody, weszły do ogólnego programu działalności TT i były potem rzeczywiście realizowane przez wiele lat.

Następną wielką zasługą P. w dziedzinie ogólnej działalności PTT było to, że stał się on inicjatorem, współzałożycielem i wyśmienitym pierwszym redaktorem (1923-34) rocznika » "Wierchy", które przyczyniły się wybitnie do rozwoju PTT i jego idei związanych z górami.

Główną dziedziną wieloletniej działalności P. na terenie Tatr stała się jednak ochrona przyrody, której zagadnieniami zajmował się P. zresztą w skali całego kraju, a nawet szerzej, i to niezwykle wszechstronnie: od strony praktycznej, propagandowej, naukowej, humanistycznej, organizacyjnej, prawnej itd.

O ochronie jaskiń pisał już w swej pracy Podziemne Kościeliska (1887), a pierwszą jego większą publikacją z dziedziny ochrony przyrody była rozprawa Kultura a natura ("Lamus" 4, 1912-13); jej założenia są wciąż aktualne. Ważniejsze z licznych rozpraw i artykułów P. z zakresu ochrony przyrody zostały wydane w zbiorze jego pism O lice ziemi (Wa. 1938).

W 1912 P. był jednym z założycieli, a potem wieloletnim przewodniczącym » Sekcji Ochrony Tatr TT, która rozwinęła b. owocną działalność. Następnie był wiceprzewodniczącym PROP od chwili jej powstania (1920-35) i jednym z gł. autorów projektu pierwszej pol. ustawy o ochronie przyrody (1934). Walkę o ochronę przyrody tatrz. prowadził na łamach wielu czasopism, m.in. w "Wierchach".

Zajmował się zresztą wieloma in. sprawami dotyczącymi Tatr i Podhala, zwł. Zakopanego, ogłaszając w związku z tym liczne artykuły, np. o stylu zakopiańskim, o Muzeum Tatrz., oraz pierwszą część przygotowywanej rozprawy Z dziejów poezji tatrzańskiej ("Wierchy" 12, 1934).

Sam też pisywał wiersze, publikując je czasem pod kryptonimem J.B.K. (tj. Jan Bystrzan Koziniecki); najbardziej tatrzańskie i podhalańskie są jego wiersze Gdy luty mnie oduje wiatr ("Wierchy" 1, 1923) i Odeszła mię ma dusza (tamże 3, 1925).Prozą napisał baśń Trygław ("Lamus" 4, 1912-13, s. 3-49 i słowniczek na s. 351-352); opisany w niej krajobraz górski jest wyraźnie tatrzański, a słowniczek użytych wyrażeń gwarowych jest czysto podhalański. Ogłosił też humor. opowiadanie góralskie: Co jest najważniejsze wiedzieć o raku ("Warsz. Dz. Nar." 1935, nr 211 b).

P. rozwinął również b. żywą i różnorodną działalność nie związaną z Tatrami czy Podhalem: pedagogiczną, nauk., społ., polityczną. Wydał parę podstawowych rozpraw o twórczości Juliusza Słowackiego (stąd członkostwo PAU), prace z dziedziny ekonomii i praktyki roln., niezliczone artykuły na różne tematy. Gromadzone przez trzy pokolenia Pawlikowskich bogate "zbiory medyckie" (biblioteka, rękopisy, ryciny, mapy itd.) przekazał P. w 1921 Zakładowi Narodowemu im. Ossolińskich (wówczas we Lwowie, obecnie we Wrocławiu); same opublikowane katalogi tych zbiorów liczą kilka pokaźnych tomów.

Zbudowany przez P. w 1897 w Zakopanem "Dom pod Jedlami" na Kozińcu wg projektu Stanisława Witkiewicza jest nie tylko jednym z najcenniejszych zabytków stylu zakopiańskiego (witkiewiczowskiego), ale łącznie z siedzibą P. w Medyce i jego domem we Lwowie stanowił przez wiele lat ważny ośrodek kultury pol., ośrodek po II wojnie świat. ograniczony do zakop. "Domu pod Jedlami", ale w pewnej mierze nadal aktywny.

Synami P. byli » Michał P. i » Jan Gwalbert Henryk P.; jedną synową (żoną Michała) była malarka »Aniela Pawlikowska, a drugą poetka » Maria Pawlikowska-Jasnorzewska (żona Jana), zaś jednym z wnuków jest » Jacek Woźniakowski.

W 1913 P. został członkiem hon. Tow. Tatrz. i Sekcji Tur. TT (potem Klubu Wys.), w 1923 Karpathenvereinu, w 1932 Związku Górali, w 1934 Klubu Alpistů Čs., w 1937 Ligi Ochrony Przyrody. Ponadto w 1927 nadano mu obywatelstwo hon. Zakopanego, a w 1984 powstało w Gliwicach Koło nr 1 Towarzystwa Ochrony Tatr im. Jana Gwalberta Pawlikowskiego. We Lwowie była ulica jego imienia, a w Medyce uczczono go tablicą pamiątkową. W Tatrach jest on upamiętniony nazwami: Jaskinie Pawlikowskiego, Okno Pawlikowskiego i Ulica Pawlikowskiego (w Mylnej Jaskini) oraz Przełęcz Pawlikowskiego (przy Durnym Szczycie).

Projektowanego przed wojną pomnika Pawlikowskiemu nie postawiono, ale najlepszym pomnikiem jest niesłabnąca żywotność jego humanistycznych idei o potrzebie ochrony przyrody dla dobra człowieka.Zob. też Pawlikowscy.

Lit. - "Czas" 12 III 1939 (Władysław Szafer). - Adam Wodziczko: Zasługi naukowe Jana Gwalberta Pawlikowskiego na polu ochrony przyrody. Lw. 1939. - "BLP" 15, 1977. - "PSB" 25, 1980 (Stanisław M. Brzozowski i Rościsław Skręt). - "BUP" cz. I, zesz. 3, 1985.





KSIĘGARNIA GÓRSKA
ul. Zaruskiego 5
34-500 ZAKOPANE
tel. (018) 20 124 81
Pełny tekst w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej. Kliknij tutaj

   Udostępnij




Jeżeli znalazłeś/aś błąd, nieaktualną informację lub posiadasz materiały (teksty, zdjęcia, nagrania...), które mogą rozszerzyć zawartość tej strony i możesz je udostępnić - KLIKNIJ TU »»

ZAKOPIAŃSKI PORTAL INTERNETOWY Copyright © MATinternet s.c. - ZAKOPANE 1999-2018