E-mail Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Tatry
Aktualności
 ABC turysty
   Przygotowanie
   Ekwipunek
   Informacje TOPR i TPN
   Oznaczenia szlaków
   Przewodnicy
   Przejścia graniczne
    Bezpieczeństwo
      Gdy spotkasz misia...
      Lawiny
      Ku przestrodze...
      Bezpieczeństwo, porady
   Zwierzę na szlaku
   Schroniska
 O Tatrach
   TPN i TANAP
   Klimat
   Geologia
    Zwierzęta
      Gatunki
   Rośliny
    Tatry w liczbach
    Historia
 Encyklopedia Tatr
   Alfabetycznie
   Tematycznie
   Multimedia
 Wycieczki
   Zaplanuj wycieczkę
   Miejsce startu
   Miejsce docelowe
   Skala trudności
   Wszystkie
 Jaskinie tatrzańskie
    SKTJ PTTK
      Aktualności
      Działalność
      Kurs
      Wspomnienia
      Polecane strony
      Galeria
      Kontakt
   Powstanie jaskiń
   Krążenie wody w skałach
   Nacieki
   Morfologiczne typy
   Klimat jaskiń
   Powstanie jaskiń tatrz.
Zagadki tatrzańskie
 Aktywny wypoczynek
   Taternictwo
   Speleologia
   Paralotnie
   Ski-alpinizm
   Narciarstwo
   Na rowerze
   Turystyka jaskiniowa
   Trasy biegowe
   Turystyka piesza
   Sporty wodne
Galeria
Warunki w Tatrach
Forum dyskusyjne
Zakopane, Tatry, Podhale
E-mail
Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Zakopane


zapamiętaj numer alarmowy w górach!!!
0 601 100 300
 nawigacja:  Z-ne.pl » Portal Zakopiański

w nazwach
w nazwach i opisach
wszędzie
alfabetycznie:    A  B  C  Ć  D  E  F  G  H  I  J  K  L  Ł  M  N  O  P  R  S  Ś  T  U  W  Z  Ź  Ż  

 

gwary ludowe

 
  Kategoria: 
Nie okreslony 

  opis  
  forum (0)  

gwary ludowe . Ludność od wieków zamieszkująca Podtatrze była w znacznej części wiejska i w mowie używała gwar (dialektów) lud., a zwł. na Spiszu posiłkowano się dość powszechnie gwarami ludowymi również i w miastach.

Ludność nie tylko wsi i miast leżących u samego podnóża Tatr, ale też bardziej odległych, miała różne powiązania z Tatrami: wędrówki past. na pastwiska tatrz., myślistwo, roboty w tatrz. lasach i dawnych kopalniach, usługi związane z turystyką (przewodnictwo, transport, prowadzenie schronisk) itd. Toteż niegdyś w Tatrach rozbrzmiewały różne gwary lud.: głównie pol., słow. i niem., ale także inne, np. pasterzy ruskich (łemkowskich).

Dawne nazewnictwo geogr. w Tatrach wywodzi się z wszystkich tych gwar, zwykle bezpośrednio, czasem i pośrednio. Z biegiem czasu następowały na Podtatrzu różnego rodzaju przemieszczenia ludności, celowe akcje wynaradawiające, naturalne procesy zanikania czy niwelizacji gwar, a rozwijające się ilościowo tatrz. nazewnictwo geogr. już od XIX w. coraz bardziej odrywało się od swych korzeni lud., najmniej w nazewnictwie polskim. Jednakże nawet i we współczesnym różnojęzycznym nazewnictwie tatrz. podstawowy trzon nazw lud. przetrwał.

Ponadto, zwł. w Polsce, sporo wyrażeń z gwar podtatrz. przeniknęło do literatury, stało się cząstką języka ogólnonarodowego i figuruje w jego słownikach, a dużo tatrz. terminów topogr. przeszło z gwary podh. do terminologii taternickiej. Wynikło to z żywego i szerokiego zainteresowania społeczeństwa polskiego Tatrami i podh. kulturą ludową. Jeżeli chodzi o rozmieszczenie gwar lud. na Podtatrzu i wpływ jaki one wywarły na nazewnictwo poszczególnych części Tatr, to istotny jest stan, jaki istniał w ubiegłych stuleciach, ale częściowo również i w XX w. Nie wchodząc na razie w sprawę zróżnicowania wewnętrznego zarówno w obrębie gwar pol., jak i słow. i niem. na Podtatrzu, ogólne rozmieszczenie było od dawna takie, że zwarta masa ludności mówiącej pol. gwarami zamieszkiwała pn. Podtatrze (Podhale i sąsiednie części Orawy i Spisza) i wnikała od pn. w Tatry na prawie całej ich długości, a więc w Tatry Biel., Wys. i Zach. oprócz ich zach. odcinka, penetrowanego przez ludność słowacką. Ludność pol., napływająca z pn., zasiedliła więc na pn. Podtatrzu nie tylko obszar państwowo polski, ale poprzez początkowo nieustaloną tu granicę również obszar, który aż do I wojny świat. był państwowo węgierski (m.in. Zamagurze Spiskie i pn. Orawę).

Od zachodu i południa stosunki były bardziej złożone. Zwarta masa ludności słow. zasiedliła środkową i dolną Orawę oraz cały Liptów, i głównie ludność słow. wnikała w Tatry Orawskie i Liptowskie. Wsch. część pd. Podtatrza, tj. podtatrz. część Spisza (oprócz Zamagurza Spiskiego), została zasiedlona przez ludność słow., niem. i pol., a także przez napływającą od wschodu ludność ruską. Pasterstwem owczym w pd. i wsch. części Tatr Spiskich zajmowali się jako bacowie i juhasi głównie Słowacy, ale także Polacy i Rusini.

W ogóle, na obszarze całych Tatr wypasem owiec, krów i wołów zajmowali się chyba wyłącznie Polacy, Słowacy i w mniejszej mierze Rusini, także na tatrz. terenach past. należących do miast o przewadze w dawnych czasach ludności niem. (Biała Spiska, Kiezmark). Niemcy spiscy, jeżeli sami zajmowali się pasterstwem, to chyba tylko krowim i to na terenach podtatrz., a rzadziej w samych Tatrach. Warto też zaznaczyć, że na obszarach past. należących do Słowaków bacami i juhasami bywali czasem pol. górale. Dawne nazewnictwo geogr. w Tatrach tworzyli w znacznej części pasterze, wywodzi się ono więc gł. z gwar pol. i słow. z pewną domieszką nazw pochodzenia ruskiego, ale także i niemieckiego, gdyż Niemcy spiscy w różnych celach również penetrowali Tatry (jako myśliwi, poszukiwacze skarbów, górnicy, przewodnicy, naukowcy). Sprawa tzw. pasterzy wołoskich jest omówiona osobno (» Wołosi).Gwary podtatrz., z których wywodzi się dawne nazewnictwo w Tatrach, były (jak już wspomniano) wewnętrznie zróżnicowane. Pol. gwary podtatrz. dzielą się zasadniczo na polską gwarę orawską, gwarę podhalańską i polską gwarę spiską, ale każda z nich dzieli się dalej na gwary ograniczone do węższych obszarów, mówi się więc o nich również w liczbie mnogiej: pol. gwary orawskie, gwary podhalańskie i pol. gwary spiskie. Podobnie przedstawia się sprawa z gwarami słow.: słow. gwary orawskie, liptowskie i spiskie, a także z gwarami Niemców spiskich. Nie wszystkie zaznaczyły się w nazewnictwie tatrz.

Turyści, taternicy i naukowcy spotykali się dawniej w Tatrach z pasterzami, myśliwymi, robotnikami leśnymi, przewodnikami, kierownikami schronisk, mówiącymi różnymi gwarami lud. trzech języków: pol., słow. i niem.; obecnie w Tatrach panują języki ogólnonarodowe (literackie) polski i słowacki, a z ludźmi mówiącymi gwarami podtatrz. (pol. i słow.) można się zetknąć coraz rzadziej, najczęściej w Tatrach Pol.Zob. też: językowe sprawy i narodowościowe sprawy.

Lit. - Samo Czambel: Slovenská reč... Turč. Sv. Ma. 1906. - Kazimierz Nitsch: Gwara podhalańska. "Ziemia" 1912, nr 24-25. - Mieczysław Małecki i K. Nitsch: Atlas językowy polskiego Podkarpacia. I-II. Kr. 1934. - Václav Vážný: Nářečí slovenská. W: "Československá Vlastivěda" III, Pr. 1934. - M. Małecki: Język polski na południe od Karpat. Kr. 1938. - Anton Habovštiak: Oravské nárecia. Br. 1965. - Mieczysław Karaś: Polskie dialekty Orawy. Kr. 1965. - Atlas slovenského jazyka. I-III. Br. 1968, 1981. - Zdzisław Stieber: Świat językowy Słowian. Wa. 1974. - Józef Bubak: Polskie gwary spiskie. "Zeszyty Nauk. UJ" nr 81 (Polski Spisz), Kr. 1987.





KSIĘGARNIA GÓRSKA
ul. Zaruskiego 5
34-500 ZAKOPANE
tel. (018) 20 124 81
Pełny tekst w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej. Kliknij tutaj

   Udostępnij




Jeżeli znalazłeś/aś błąd, nieaktualną informację lub posiadasz materiały (teksty, zdjęcia, nagrania...), które mogą rozszerzyć zawartość tej strony i możesz je udostępnić - KLIKNIJ TU »»

ZAKOPIAŃSKI PORTAL INTERNETOWY Copyright © MATinternet s.c. - ZAKOPANE 1999-2020