E-mail Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Tatry
Aktualności
 ABC turysty
   Przygotowanie
   Ekwipunek
   Informacje TOPR i TPN
   Oznaczenia szlaków
   Przewodnicy
   Przejścia graniczne
    Bezpieczeństwo
      Gdy spotkasz misia...
      Lawiny
      Ku przestrodze...
      Bezpieczeństwo, porady
   Zwierzę na szlaku
   Schroniska
 O Tatrach
   TPN i TANAP
   Klimat
   Geologia
    Zwierzęta
      Gatunki
   Rośliny
    Tatry w liczbach
    Historia
 Encyklopedia Tatr
   Alfabetycznie
   Tematycznie
   Multimedia
 Wycieczki
   Zaplanuj wycieczkę
   Miejsce startu
   Miejsce docelowe
   Skala trudności
   Wszystkie
 Jaskinie tatrzańskie
    SKTJ PTTK
      Aktualności
      Działalność
      Kurs
      Wspomnienia
      Polecane strony
      Galeria
      Kontakt
   Powstanie jaskiń
   Krążenie wody w skałach
   Nacieki
   Morfologiczne typy
   Klimat jaskiń
   Powstanie jaskiń tatrz.
Zagadki tatrzańskie
 Aktywny wypoczynek
   Taternictwo
   Speleologia
   Paralotnie
   Ski-alpinizm
   Narciarstwo
   Na rowerze
   Turystyka jaskiniowa
   Trasy biegowe
   Turystyka piesza
   Sporty wodne
Galeria
Warunki w Tatrach
Forum dyskusyjne
Zakopane, Tatry, Podhale
E-mail
Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Zakopane


zapamiętaj numer alarmowy w górach!!!
0 601 100 300
 nawigacja:  Z-ne.pl » Portal Zakopiański

w nazwach
w nazwach i opisach
wszędzie
alfabetycznie:    A  B  C  Ć  D  E  F  G  H  I  J  K  L  Ł  M  N  O  P  R  S  Ś  T  U  W  Z  Ź  Ż  

 

Tetmajer Kazimierz Przerwa

 
  Kategoria: 
Nie okreslony 

  opis  
  forum (0)  

Tetmajer Kazimierz Przerwa, właśc. Jan Kazimierz (12 II 1865 Ludźmierz na Podhalu - 18 I 1940 Warszawa, poch. tamże, a od 1986 w Zakopanem na starym cment.). Poeta i prozaik, w literaturze pol. jeden z najwybitniejszych przedstawicieli Młodej Polski. Jego czołowe utwory to poezje tatrz., cykl opowiadań Na Skalnym Podhalu i powieść Legenda Tatr ; zajmują one ważną pozycję zarówno w piśmiennictwie tatrz. jak i w ogóle w pol. literaturze.

Był synem » Adolfa Tetmajera (o przydomku rodowym Przerwa) i jego drugiej żony, Julii z Grabowskich. Starszym, przyrodnim bratem Kazimierza T. był malarz i literat » Włodzimierz Tetmajer, a bratem ciotecznym pisarz » Tadeusz Żeleński (Boy). Studia uniw. (nie ukończone) na UJ (1884-86) i w Heidelbergu (1886). Spędzając młode lata w Ludźmierzu, T. poznał dobrze Podhale, góralszczyznę i Tatry. Dużo przebywał w towarzystwie górali. Na wycieczki w Tatry chodził głównie w 1881-96, zrazu ze swym przyrodnim bratem, a potem także z in. towarzyszami, jak Edmund Cięglewicz, Franciszek H. Nowicki, Jan Nowicki, Karol Potkański, Ferdynand Hoesick, Michał Kirkor, Tadeusz Żeleński (Boy), Janusz Chmielowski, Jerzy Żuławski. Wiele wycieczek odbywał z przewodnikami, z Jędrzejem Walą młodszym, Klimkiem Bachledą i in.

Tatry poznał wszechstronnie, był na wszystkich "modnych" w owych czasach szczytach i jako jeden z pierwszych na wielu rzadko wtedy zwiedzanych; w 1892 uczestniczył w I wejściu na Staroleśny Szczyt. W owych latach przebywał też dużo na halach tatrz. wśród górali. Poznał także Spisz, Liptów i Tatry Niżnie. Po 1896 z powodu nerwicy serca T. nie robił już dalszych wycieczek w Tatry, mieszkał jednak dłuższymi okresami w Zakopanem i często chodził lub jeździł pod regle i do dolin tatrz., a także po Podhalu (ale po sprzedaniu rodzinnego Ludźmierza przez ojca był tam tylko jeden raz, w 1898).

Pierwszymi utworami literackimi T., mało ważnymi w całokształcie jego twórczości, to nowela z życia górali podh. Rekrut (1886) i alegoryczny poemat prozą Illa (Kr., Poz. 1886), mający częściowo za tło Podhale i Tatry. Najważniejsze swe wiersze, które zdobyły mu sławę, ogłosił T. w 7 tomikach pt. Poezye (ser. I-VII, Kr. i Wa., 1891-1912 i nowe wydania) oraz Poezje. Seria ósma (Wa. 1924). Wśród tych wierszy liryka tatrz. zajmuje dużo miejsca (ponad 50 utworów) i ma wielką i trwałą wartość artystyczną. Jedne wiersze odzwierciedlają stosunek ich autora do Tatr, np. Patrząc ku Tatrom, Pozdrowienie, W Tatrach ; osobną grupę tworzą "liryki pejzażowe": Widok ze Świnicy do Doliny Wierchcichej, W Białem, Pod Rysami, Ciemnosmreczyński Staw i in.; tę ostatnią grupę uzupełniają wiersze o zjawiskach atmosferycznych i żywej przyrodzie tatrz., m.in.: Podczas wiatru z Tatr, Mgły nocne, Schnąca limba, Goryczki, Motyl ; natomiast z góralszczyzną i folklorem podtatrz. łączą się np.: List Hanusi, wiersz o słynnym przewodniku tatrz. Szymonie Tatarze (nie o Tatarze Myśliwcu ) pt. Ostatni oraz szereg wierszy o zbójnikach, m.in. Śmierć Janosika, Pieśń o Jaśku zbójniku, O Janosikowym turnieju, Ballada o Janosiku i Szalamonównie Jadwidze, Legenda o Janosikowej śmierci, Jak Janosik tańcował z cesarzową. Również i w dziedzinie prozy największą wartość mają utwory tatrz. T., przede wszystkim cykl nowel Na Skalnem Podhalu (t. 1-5, Wa. i Kr. 1903-10) i powieść Legenda Tatr (t. 1: Maryna z Hrubego, Wa. 1910; t. 2: Janosik Nędza Litmanowski, Wa. 1911). Zwłaszcza Na Skalnem Podhalu, mimo swego regionalnego charakteru i obficie stosowanej gwary, uchodzi za jedno z arcydzieł pol. literatury neoromantycznej, a ponadto wraz z Legendą Tatr ma dużą wartość w poznaniu folkloru podhalańskiego. Trzeba jednak pamiętać, że w dziełach tych znajdują się zarówno autentyczne lud. śpiewki, opowiadania i wyrażenia podh. oraz wierny obraz wielu zwyczajów i obyczajów lud., jak i niemniej liczne fragmenty oparte na fantazji literackiej T. Inna jego książka, Bajeczny świat Tatr (Wa. 1906), mająca dać obraz folkloru podh. i tatrz., posiada podobnie mieszany charakter, z dodatkiem materiałów zaczerpniętych od in. pisarzy. Inne powieści i dramaty T. zawierają jedynie fragmenty tatrz., m.in. fantazja dramatyczna Zawisza Czarny (Kr. 1901, jedna odsłona w Tatrach), powieść Panna Mery (Wa. 1901, fragment o limbach nad Popradzkim Stawem), powieść Zatracenie (Wa. 1905, opis przejścia przez Zawory i Wrota Chałubińskiego do Morskiego Oka). Tatr i Podtatrza dotyczą też liczne felietony T., ogłaszane w czasopismach, np. Objaśnienie do olbrzymiego obrazu "Tatry" ("Kur. Warsz." 1895 oraz jako broszura pod tymże tytułem, Wa. 1896 i 1897, po pol. i po ros., jako objaśnienie do » Panoramy Tatr). Różne felietony T. o treści tatrz. były potem włączone do takich jego książek jak Melancholia (Wa. 1899), Wrażenia (Wa. 1902), Notatki literackie (Wa. 1916, tu m.in. Poeci Tatr oraz Do "Historyi literatury tatrzańskiej" ).

W 1918-19 żywo się interesował sporem pol.-czechosł. o granicę w Tatrach i na Podtatrzu i brał udział w przygotowaniach do plebiscytu na Spiszu i Orawie; w związku z tym pisał artykuły i jest autorem broszury O Spisz, Orawę i Podhale (Kr. 1919). Utwory tatrz. i podh. T. ukazywały się i nadal ukazują wciąż w nowych wydaniach: w całości, fragmentach i wyborach, pod różnymi tytułami, np. ozdobne wydanie Legendy Tatr (Wa. 1912, z winietami i inicjałami), luksusowe wyd. jubileuszowe Na Skalnem Podhalu (Kr. 1914, z rysunkami Włodzimierza Koniecznego i barwnymi reprodukcjami obrazów Leona Wyczółkowskiego), wyd. jubileuszowe wierszy pt. Poezye wybrane (Wa. 1914), wytworne wyd. opowiadania Jak baba diabła wyonacyła (Kr. 1921, z rysunkami i kolor. ilustracjami Zofii Stryjeńskiej), wyd. 6 Legendy Tatr (Wa. 1949, z drzeworytami Władysława Skoczylasa). Były też osobne opracowania dla młodzieży.

Wiele utworów tatrz. T. tłumaczono na języki obce, m.in. na ang., np. Tales of the Tatras (London 1941 i 1943); na czes., np.: Na skalném Podhalí (Pr. 1908 i 1913), Legenda Tater (Pr. 1953); na niem., np. Aus der Tatra (München 1903); na ros., np.: Na skłonach Tatr (Moskwa 1909), Marina iz Grubogo (Moskwa 1910), Na Skalistom Podgalie, Legenda Tatr (Moskwa 1956); na serbochorw., np. Tatranske pripovijesti (Sisak 1910); na słow., np.: Povesti z Tatier (Turč. Sv. Ma. 1911-12, 1915, 1950), Zbojnícka chalupa a iné povesti z Tatier (Ru. 1913), Legenda Tatier (Br. 1964); na ukr., np.: Na skeljastim pidhirji (Charkow 1930), Legendy Tatr (Charkow 1930).

Tatrz. utwory prozą T., zwłaszcza Na Skalnym Podhalu i Legenda Tatr, odegrały ważną rolę w rozbudzeniu i utrzymaniu zainteresowania Podhalem i Tatrami wśród społeczeństwa pol., a ponadto niewątpliwie przyczyniły się do bujnego rozwoju specyficznego rodzaju piśmiennictwa podh.-tatrz., reprezentowanego przez Andrzeja Stopkę, Wojciecha Brzegę, Józefa Kapeniaka, Stanisława Nędzę-Kubińca oraz cały szereg podh. pisarzy czysto ludowych.

Tatrz. poezja T. odegrała nie mniejszą rolę. Nadto niektóre piosenki autorstwa T. spopularyzowały się wśród górali jako rzekomo ludowe, np. "Hej, idem w las..." Niejeden wiersz T. był rozpowszechniony w formie pieśni takich kompozytorów jak Mieczysław Karłowicz, Stanisław Niewiadomski, Jan Gall, Felicjan Szopski, Karol Szymanowski, Jerzy Młodziejowski, Ignacy Friedman, Stanisław Rączka, Mieczysław Mierzejewski. Były też adaptacje teatralne utworów T., np. O Zwyrtale muzykancie ("Teatr Lalek" 1960, nr 12).

Za swego życia był T. postacią szeroko znaną w społeczeństwie polskim. Stanisław Wyspiański uwiecznił go w swym Weselu (1901) jako Poetę. W 1902 taternicy nadali przełęczy między Gierlachem a Zadnim Gierlachem nazwę Przełęcz Tetmajera (Tetmajerscharte, Tetmajer-horhos, potem także Tetmajerovo sedlo). W 1913 zarówno Tow. Tatrzańskie jak i Sekcja Tur. TT nadały mu hon. członkostwo. W ostatnich latach życia na skutek choroby i pogarszającego się wzroku T. już nic nie tworzył, wbrew jednak ciągle się powtarzającym błędnym informacjom, nie żył ani w nędzy, ani w zapomnieniu. Miał zrazu trudności finans. i mieszkał w podrzędnym hoteliku, ale już w latach 1920. przyznano mu emeryturę państw., a miasto Bydgoszcz oprócz nadania mu hon. obywatelstwa zaczęło mu wypłacać stałą pensję. W Hotelu Europejskim w Warszawie zapewniono mu dożywotnio bezpłatne mieszkanie z wyżywieniem i usługami, a Warsz. Zrzeszenie Restauratorów i Cukierników przyznało mu bezpłatną i nieograniczoną konsumpcję we wszystkich warsz. restauracjach, kawiarniach i cukierniach.

Opiekowali się nim m.in. harcerze warszawscy. Przyznawano mu nagrody lit., wznawiano jego książki, obchodzono rocznice i jubileusze wielkiego poety z jego udziałem, ostatnio w 1931 i 1937. W 1927 otrzymał hon. obywatelstwo Zakopanego, w 1934 mianowano go hon. członkiem Pol. Akad. Literatury i w tymże roku również i Klub Alpistů Československých nadał mu hon. członkostwo.

W styczniu 1940 w okupowanej Warszawie władze niem. nakazały opróżnienie Hotelu Europejskiego z mieszkańców. W druku wciąż powtarza się nieprawdziwą plotkę, jakoby Niemcy wyrzucili T. z hotelu i jakoby znaleziony potem na ulicy w zaspie śnieżnej został stamtąd zabrany do szpitala, gdzie zmarł nie rozpoznany. W rzeczywistości było całkiem inaczej: pol. lekarze powiadomieni o planowanym opróżnieniu hotelu, 13 I 1940 zabrali ciężko chorego poetę wprost z hotelu karetką pogotowia do Szpitala Dzieciątka Jezus w Warszawie, gdzie mimo troskliwej opieki po kilku dniach zmarł (18 I 1940). Przyczyną śmierci (jak wykazała dokładna i staranna sekcja zwłok poety) był nowotwór przysadki mózgowej niszczący sąsiednie kości, oraz znaczna niedokrwistość i niewydolność krążenia; nie stwierdzono żadnych śladów przebycia in. chorób.

Wbrew temu, co się nieraz pisze, pogrzeb miał T. nie żebraczy, lecz - jak na ówczesne wojenne możliwości - dostojny dzięki staraniom lekarzy i medyków, a przy udziale literatów, władz miejskich, młodzieży itd. Pochowano wtedy T. tymczasowo w katakumbach na cment. powązkowskim. Taka jest prawda o ostatnich dniach życia i o śmierci T., i pisano o tym wielokrotnie, ale fałszywą plotkę nadal się przedrukowuje, jak również i zawierający ją wiersz Tadeusza Różewicza pt. Kazimierz Przerwa-Tetmajer. Po wojnie uczczono pamięć T. obchodami i nazwaniem jednej z ulic w Zakopanem ulicą Tetmajera (podobnie w ośmiu in. miastach pol., ale nie w Warszawie). Na jednym z domów, gdzie mieszkał w Zakopanem, umieszczono tablicę pamiątkową. W Ludźmierzu wybudowano Podhalański Dom Kultury im. Kazimierza Tetmajera i Władysława Orkana, a w 1970 w tej rodzinnej wsi Tetmajera postawiono mu pomnik. Prochy tego wielkiego poety Tatr uroczyście sprowadzono z Warszawy i 15 VI 1986 pochowano na starym cment. w Zakopanem.

Lit. - Krystyna Jabłońska: Kazimierz Tetmajer. Próba biografii. Kr. 1969. - Miałem kiedyś przyjaciół... Wspomnienia o Kazimierzu Tetmajerze. Oprac. Krystyna Jabłońska. Kr. 1972. - "BLP" 16, 1982. - "LP-PE" 2, 1987 (Julian Krzyżanowski).





KSIĘGARNIA GÓRSKA
ul. Zaruskiego 5
34-500 ZAKOPANE
tel. (018) 20 124 81
Pełny tekst w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej. Kliknij tutaj

   Udostępnij




Jeżeli znalazłeś/aś błąd, nieaktualną informację lub posiadasz materiały (teksty, zdjęcia, nagrania...), które mogą rozszerzyć zawartość tej strony i możesz je udostępnić - KLIKNIJ TU »»

ZAKOPIAŃSKI PORTAL INTERNETOWY Copyright © MATinternet s.c. - ZAKOPANE 1999-2019