E-mail Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Tatry
Aktualności
 ABC turysty
   Przygotowanie
   Ekwipunek
   Informacje TOPR i TPN
   Oznaczenia szlaków
   Przewodnicy
   Przejścia graniczne
    Bezpieczeństwo
      Gdy spotkasz misia...
      Lawiny
      Ku przestrodze...
      Bezpieczeństwo, porady
   Zwierzę na szlaku
   Schroniska
 O Tatrach
   TPN i TANAP
   Klimat
   Geologia
    Zwierzęta
      Gatunki
   Rośliny
    Tatry w liczbach
    Historia
 Encyklopedia Tatr
   Alfabetycznie
   Tematycznie
   Multimedia
 Wycieczki
   Zaplanuj wycieczkę
   Miejsce startu
   Miejsce docelowe
   Skala trudności
   Wszystkie
 Jaskinie tatrzańskie
    SKTJ PTTK
      Aktualności
      Działalność
      Kurs
      Wspomnienia
      Polecane strony
      Galeria
      Kontakt
   Powstanie jaskiń
   Krążenie wody w skałach
   Nacieki
   Morfologiczne typy
   Klimat jaskiń
   Powstanie jaskiń tatrz.
Zagadki tatrzańskie
 Aktywny wypoczynek
   Taternictwo
   Speleologia
   Paralotnie
   Ski-alpinizm
   Narciarstwo
   Na rowerze
   Turystyka jaskiniowa
   Trasy biegowe
   Turystyka piesza
   Sporty wodne
Galeria
Warunki w Tatrach
Forum dyskusyjne
Zakopane, Tatry, Podhale
E-mail
Hasło
» Załóż konto
» Zapomniałem hasła
Zakopane


zapamiętaj numer alarmowy w górach!!!
0 601 100 300
 nawigacja:  Z-ne.pl » Portal Zakopiański

w nazwach
w nazwach i opisach
wszędzie
alfabetycznie:    A  B  C  Ć  D  E  F  G  H  I  J  K  L  Ł  M  N  O  P  R  S  Ś  T  U  W  Z  Ź  Ż  

 

Sabała Jan

 
  Kategoria: 
Nie okreslony 

  opis  
  forum (0)  

Sabała Jan, właśc. Jan Krzeptowski-Sabała (26 I 1809 Kościelisko - 8 XII 1894 Zakopane, poch. na starym cment.). Góral podh., słynny lud. gawędziarz, muzykant i myśliwy. Właściwe nazwisko Gąsienica, przydomek Sabała (także Sablik i Czakor), ale razem z braćmi nazwisko Gąsienica wcześnie zmienił (nieurzędowo) na Krzeptowski; najbardziej znany jako Jan Sabała lub po prostu Sabała. Górali o tym przydomku, czy nazwisku było i jest sporo na Podhalu co najmniej od XVII w.

S. za młodych lat zajmował się zbójnictwem, ale tylko przygodnie i niedługo. W 1846 uczestniczył w Powstaniu Chochołowskim; po jego upadku był uwięziony przez władze austr., ale wkrótce uwolniony. Zasłynął jako myśliwy polując zarówno legalnie (m.in. na polowaniach urządzanych przez Homolacsów) jak również (najczęściej) jako kłusownik (w Tatrach Pol. i Słow., głównie w lipt. części Tatr). Polował na niedźwiedzie, kozice, sarny, świstaki, głuszce.

Przewodnictwem zajmował się tylko dorywczo i dodatkowo, na wyprawach myśl. Homolacsów, a gdy w 1875 przewodnictwem tatrz. zaopiekowało się TT, nie zaliczono S. do grona przewodników, gdyż miał już lat 66. Od 1873 brał wprawdzie udział w wielu wycieczkach tatrz. Tytusa Chałubińskiego, ten jednak zabierał go nie w charakterze przewodnika (na wyższe szczyty S. już wówczas zasadniczo nie wchodził), lecz jako swego ulubionego gawędziarza i muzykanta. Mimo że S. nie figurował na oficjalnych listach przewodników tatrz., otrzymał honorowo "blachę" (odznakę przewodnicką) i nosił ją aż do śmierci.

S. zasłynął też jako świetny gawędziarz; na wycieczkach tatrz. i w Zakopanem opowiadał o swoich przygodach myśl., o zbójnikach (m.in. o Janosiku) oraz różne gadki o charakterze humor., legendarnym (np. o śpiącym wojsku) itd.

Był niepiśmienny (zaledwie umiał się podpisać), ale niektóre jego opowiadania zostały spisane i wydrukowane, m.in. przez Henryka Sienkiewicza (Sabałowa bajka, "Czas" 1889 i liczne przedruki), Stanisława Witkiewicza (Na przełęczy 1891), Bronisława Dembowskiego (Bajki według opowiadania Jana Sabały Krzeptowskiego z Kościelisk, "Wisła" 1892, Bajka Sabały, tamże 1896, Bajka o zaśnionem wojsku, "Tydzień" 1902), Andrzeja Stopkę (w "Kurierze Zakop." 1892 i najobfitszy zbiór w książce pt. Sabała 1897) oraz Wojciecha Brzegę (w kalendarzu Siewca 1897).

Opowiadania te następnie często przedrukowywano w większym lub mniejszym wyborze w różnych książkach, np. Ferdynand Hoesick: Legendowe postacie zakopiańskie (1922, 1959), Stanisław Pigoń: Wybór pisarzy ludowych (1948, cz. 2), Włodzimierz Wnuk: Gawędy Skalnego Podhala (1960), Teresa Brzozowska: Sabałowe bajki (1969). Przedrukowywano je także pojedynczo w książkach i czasopismach, w brzmieniu oryg. lub w przeróbkach. Zachowały się też dwa listy podyktowane ok. 1888 przez Sabałę (ogłoszono je drukiem w "Wierchach" 1961).

Zasłynął również S. jako muzykant; grywał dawne góralskie melodie (nuty ) na gęślikach (złóbcokach ). Niektóre z tych melodii ogłosił Jan Kleczyński w swym zbiorze Melodye Zakopańskie i podhalskie ("Pam. TT" 1888) i Andrzej Stopka w książce Sabała (1897). Te wówczas ogłoszone i in. melodie S. są grywane po dziś dzień przez podh. muzykantów (na skrzypcach i przez kapele góralskie) i niejedna z nich bywa zwana Sabałową nutą. Grając na gęślikach S. śpiewał też teksty, które zostały częściowo zapisane i przekazane nam w cytowanych pracach Witkiewicza, Kleczyńskiego, Stopki i in.S. był postacią b. znaną w Zakopanem, gdzie przyjaźnił się szczególnie z Tytusem Chałubińskim, Stanisławem Witkiewiczem, Marią i Bronisławem Dembowskimi oraz Wandą Lilpopową z Warszawy (zmarł w jej mieszkaniu na Bystrem w Zakopanem).

Postać S. została spopularyzowana drukiem najpierw przez Bronisława Rejchmana (np. w opisie Wycieczka na Łomnicę 1879), T. Chałubińskiego (Sześć dni w Tatrach, "Pam. TT" 1879), H. Sienkiewicza (Sabałowa bajka), S. Witkiewicza (Na przełęczy), B. Dembowskiego i A. Stopkę, a potem przez wielu in. piszących o Tatrach i Podhalu, zwł. przez F. Hoesicka w książce Legendowe postacie zakopiańskie, a postać Sablika w Legendzie Tatr Kazimierza Tetmajera jest wzorowana na S.S. stał się symbolem dawnej góralszczyzny i lud. mądrości. Zwano go "podhalańskim Homerem". Jego postać jest związana szczególnie blisko z Chałubińskim, z którym też został wspólnie uwieczniony na pomniku w Zakopanem.

Stara chałupa Sabały na Krzeptówce w Zakopanem została zaliczona do zabytków budownictwa podh. i otoczona opieką przez Muzeum Tatrz. W Zakopanem jest ulica Sabały.

Lit. - Jw., a ponadto Wiesława A. Wójcika: Prawda o śmierci Sabały. "Wierchy" 52, 1983. - "PSB" 34, 1992 (Wiesław Bieńkowski).





KSIĘGARNIA GÓRSKA
ul. Zaruskiego 5
34-500 ZAKOPANE
tel. (018) 20 124 81
Pełny tekst w Wielkiej Encyklopedii Tatrzańskiej. Kliknij tutaj

   Udostępnij




Jeżeli znalazłeś/aś błąd, nieaktualną informację lub posiadasz materiały (teksty, zdjęcia, nagrania...), które mogą rozszerzyć zawartość tej strony i możesz je udostępnić - KLIKNIJ TU »»

ZAKOPIAŃSKI PORTAL INTERNETOWY Copyright © MATinternet s.c. - ZAKOPANE 1999-2019