LEWOCZA (Levoča,573 m npm, www.levoca.sk),
spiskie miasto o pięknym rynku, perła architektury średniowiecznej, zamieszkałe dziś przez 13.000 mieszkańców, w około 20 procentach narodowości cygańskiej. Przez kilka wieków historyczna stolica Spisza, jego centrum kulturalne, administracyjne i gospodarcze. Usytuowana prawie dokładnie w środku regionu, na skrzyżowaniu głównych dróg w tej części Europy, przez stulecia rozwijała się ekonomicznie i kulturalnie, korzystając z licznych przywilejów, jakimi obdarzali ją panujący. Była - i jest - jednym z najpiękniejszych miast Europy, stąd nazywano ją w dawnych czasach słowacką Norymbergą.

Okolica zamieszkana właściwie bez przerwy od paleolitu, ze znaleziskami z okresu kultury bukowogórskiej, łużyckiej, lateńskiej i z czasów Państwa Wielkomorawskiego. Najstarszym obiektem sakralnym na terenie obecnej L. był kościół Św. Ducha, wybudowany w stylu romańskim w XI w. w pobliżu dzisiejszej Koszyckiej Bramy (wjazd od strony Preszowa). Wokół tego kościoła około 1245 r., przy starszych jeszcze osadach słowiańskich, zaczęli się osiedlać koloniści niemieccy. Drugim ośrodkiem pierwszego osadnictwa była tzw. Stara Lewocza, usytuowana koło romańskiego kościoła św. Mikołaja z przełomu XI i XII w., na wschód od miasta. Pierwsza pisemna wzmianka o mieście pochodzi z 1249 r., ale powstało już wcześniej, zaraz po najeździe tatarskim, nie później niż w 1245 r. W ciągu XIII w. L. stała się centrum niemieckiej kolonizacji Spisza, od 1271 r. była głównym miastem Związku Spiskich Sasów, którzy mieli rozmaite przywileje - sami wybierali proboszcza, mogli wykonywać działalność rzemieślniczą i handlową, polować w okolicznych lasach, łowić ryby, wycinać drzewa, wydobywać rudę itd. Miasta i wsie, należące do Związku były wyłączone spod władzy królewskiego żupana i były rządzone przez własnego grafa, powołanego w wolnych wyborach przez władze wszystkich miejscowości. Jeszcze w XIV w. L. jednak wystąpiła ze Związku, stając się wolnym królewskim miastem. W 1321 r. miasto otrzymało od króla Karola Roberta prawo składu - zagraniczni kupcy mieli obowiązek zatrzymywać się w L. na co najmniej 15 dni i wystawiać swój towar na sprzedaż. Sami zaś Lewoczanie w 1406 r. otrzymali prawo przewożenia swoich towarów po całym kraju bez konieczności płacenia myta, nie musieli też przestrzegać prawa składu w innych miejscowościach. Miasto cieszyło się także innymi przywilejami, działało tu ok. 30 cechów rzemieślniczych, spośród którzy największe znaczenie mieli złotnicy, malarze i rzeźbiarze. W XV stuleciu byli w L. miejscy lekarze i aż trzy apteki. Wspólnie z Koszycami, Preszowem, Bardiejowem i Sabinowem L. tworzyła związek wolnych miast, nazywany Pentapolitana. W 1474 r. przebywał w L. król Maciej Korwin, czego pamiątką jest jeden z ołtarzy parafialnego kościoła. 20 lat później w L. doszło do historycznego spotkania czterech braci Jagiellonów. Od 6 kwietnia do 7 maja 1494 r. Władysław król Czech i Węgier, Jan Olbracht król polski, Zygmunt - przyszły król Polski i Fryderyk - późniejszy kardynał odbyli tu tajną naradę dynastyczną. Towarzyszyli im m.in. starosta spiski Piotr Kmita, Fryderyk, margrabia brandenburski i mąż Zofii Jagiellonki, żupan spiski Štefan Zápolya i kilku biskupów. To wydarzenie upamiętniono wzniesieniem w kościele św. Jakuba ołtarza Matki Boskiej Śnieżnej.
Pierwsza miejska szkoła w L. została wybudowana w XV w., w 1859 r. została przekształcona w gimnazjum realne. Z 1672 r. pochodzi gimnazjum jezuitów, w 1867 r. przekształcone w 8-oddziałowe gimnazjum klasyczne, z językiem słowackim. Od końca XVI w. działały tu drukarnie i księgarnie, od XVII - grywały teatry.
Największe znaczenie miała L. na przełomie XV i XVI w. Początkiem upadku miasta stał się pożar, który je zniszczył częściowo w 1550 r. Ogień niszczył miasto jeszcze kilkakrotnie, zagrażając nawet słynnemu kościołowi parafialnemu. W ostatnich latach trwa intensywna odbudowa centrum L.

Zabytki:

Kościół św. Jakuba, czynny w sezonie letnim przez cały dzień od 10⁰⁰ do 18⁰⁰, wejście od urzędu miejskiego, kasa czynna w budynku parafialnym naprzeciw kościoła.. Nie wolno fotografować ani filmować. Nie wpuszczane są osoby w nieodpowiednim stroju, np. kobiety z odkrytymi ramionami (na miejscu można wypożyczyć dżinsową kurtkę). Poza sezonem (październik - kwiecień) wejście od strony północnej, tylko zbiorowe wstępy o 8³⁰, 9³⁰, 10³⁰, 11³⁰, 13⁰⁰, 14⁰⁰, 15⁰⁰, 16⁰⁰. Zwiedzanie trwa pół godziny. Zamknięte dla turystów w niedziele i poniedziałki.
Usytuowany w środku Rynku, gotycki kościół parafialny jest jednym z najcenniejszych zabytków Słowacji. Wybudowany w latach 1330-1370, w miejscu, gdzie znajdowała się wcześniejsza świątynia, prawdopodobnie z połowy XIII w. Rozbudowywany od 1390 r. (boczna kaplica ufundowana przez koszyckiego mieszczanina Juraja Ulenbacha, który tamże został pochowany w 1392). W latach 1544-1674 kościół był w zarządzie parafii ewangelickiej, potem rekatolizowany. W latach 1706-10 rozdzielony między katolików i ewangelików, od 1710 wyłączna własność parafii katolickiej. We wnętrzu zachowanych jest do dziś 12 gotyckich i renesansowych ołtarzy, co jest ewenementem na skalę światową - podobnym zestawem zabytków w Europie może się pochwalić jeszcze tylko słowacki Bardiejów. Najcenniejszym z nich jest główny ołtarz św. Jakuba, pochodzący z pracowni słynnego Mistrza Pawła z Lewoczy. Jest to najwyższy gotycki ołtarz na świecie - liczy 18,62 m i wypełnia niemal całe prezbiterium. Mimo, iż poświęcony patronowi kościoła i całej Lewoczy, przedstawia także i pozostałych apostołów. Wykonany był w latach 1508-10, a potem przez 7 lat "dojrzewał", zanim go pozłocono i pomalowano. Ołtarz zrobiony jest z lipowego drewna. Ma kształt gotyckiej monstrancji. Na predelli (części ołtarza usytuowanej pod mensą - stołem ofiarnym) przedstawiony jest wizerunek Ostatniej Wieczerzy, a właściwie ten jej moment, kiedy Chrystus wypowiada słowa "Jeden z was mnie zdradzi". Słów tych słuchają z uwagą Piotr i Judasz. Reszta biesiaduje, interesując się tylko jedzeniem i piciem. Na tylnej stronie zamykanych skrzydeł ołtarza przedstawionych jest osiem scen z Męki Pańskiej, namalowanych według pierwowzorów z dzieł Cranacha i Scheufeleina. Przednia strona ołtarzowej skrzyni prezentuje kolejne sceny, tym razem z życia apostołów, ukazane jako reliefy. Szczególnie interesująca jest usytuowana w lewym górnym rogu scena rozesłania apostołów po świecie, gdzie jako tło wykorzystano wizerunek okolicy Mariańskiej Góry, wznoszącej się na północ od Lewoczy. Pozostałe sceny ukazują ścięcie św. Jakuba w Jerozolimie (lewy dolny), wizję Apokalipsy, która ukazała się św. Janowi na wyspie Patmos (prawy górny) oraz męczeństwo św. Jana (prawy dolny). Centralną część ołtarza zajmują rzeźby nadnaturalnej wielkości, pokazujące Madonnę z Dzieciątkiem, świętego Jana i patrona kościoła - św. Jakuba. Madonna jest piękną kobietą w kwiecie wieku, Jan ukazany jest z niemal dziewczęcą twarzą i długimi, ufryzowanymi włosami, natomiast najwspanialszą, niemal naturalistyczną rzeźbą jest Jakub - stary Żyd z wielką brodą i czerwoną, ogorzałą twarzą, oparty na kosturze. Każda z rzeźb wykonana została z jednego kawałka drewna, a ponieważ są mniejsze od skrzyni ołtarzowej - Mistrz Paweł wypełnił puste miejsce typowymi dla gotyku strzelistymi wieżyczkami, fialami i trójkątnymi wimpergami, są tam także małe rzeźby przedstawiające ojców kościoła - Augustyna, Ambrożego, Hieronima i Grzegorza Wielkiego.
W szczycie ołtarze są jeszcze inne rzeźby apostołów, ale wykonane ze znacznie gorszego drewna w czysto gotyckim stylu są znacznie starsze niż sam ołtarz. Datuje się je na okres przed 1370 rokiem i prawdopodobnie pochodzą z dawniejszego głównego ołtarza, a Mistrz Paweł wykorzystał je przy swojej konstrukcji.
Figury Madonny i Jana oraz męczeńskie sceny z bocznych skrzydeł mają cechy gotyckie. Gotycka jest również architektura ołtarza. Jednakże ołtarz w wielu swoich przejawach ma także wyraźne cechy symptomy nadchodzącego renesansu. Świadczą o tym pełne życia, realistyczne postacie apostołów w Ostatniej Wieczerzy i główna figura św. Jakuba. Znawcy historii kościoła i Lewoczy (Ivan Chalupecký) utrzymują, że jedna z postaci apostołów w predelli Ostatniej Wieczerzy jest autoportretem Mistrza Pawła - rzeźbiarza, który choć nie urodził się w Lewoczy, rozsławił ją po świecie i sam związał się z tym miastem na zawsze, także w swoim nazwisku. Notabene - nie wiemy jak się naprawdę nazywał: wszystkie związane z nim dokumenty spłonęły w czasie wielkiego pożaru miasta w 1550 r.
Ołtarz, mocno uszkodzony przez czas i korniki, był restaurowany i konserwowany w latach 1952-54 przez braci Františka, Hermana, Karola i Jozefa Kotrbów, którzy za tę gigantyczną pracę otrzymali nagrodę państwową.
Z lewej strony głównego ołtarza widzimy ołtarz św. Piotra i Pawła, pochodzący z lewockiej pracowni rzeźbiarskiej z czasów przed przybyciem do miasta Mistrza Pawła, z lat 1495-1500. W lewej nawie głównym jest gotycki ołtarz Matki Boskiej Śnieżnej, cenny zarówno jako dzieło sztuki, jak i jako pamiątka historyczna. Ufundowali go czterej bracia Jagiellonowie, którzy w 1494 r. spotkali się w Lewoczy na tajnej naradzie. W predelli płaskorzeźba Chrystusa Tronującego oraz herb Lewoczy i jagielloński Orzeł Polski. Ołtarz powstał w pracowni rzeźbiarskiej przed Mistrzem Pawłem. W ołtarzu rzeźby Panny Marii oraz świętych Barbary, Doroty, Katarzyny i Małgorzaty, na skrzydłach obrazy z cyklu mariologicznego.
Nieco w tyle, na skraju nawy ołtarz św. Mikołaja, wybudowany w 1507 r. w pracowni Mistrza Pawła, który wykonał rzeźby św. Jana Jałmużnika z kosturem i mieczem oraz św. Leonarda. Środkowa rzeźba św. Mikołaja jest starsza, prawdopodobnie z lat 1360-1370, być może pochodzi z innego kościoła. Predella przedstawia 14-tu czyniących miłosierdzie - świętych Jerzego, Krzysztofa, Błażeja, Idziego, Pantaleona, Erazma, Wita, Dionizego, Cyriaka, Achata, Eustachego, Katarzynę, Barbarę i Małgorzatę - i także prawdopodobnie pochodzi z innego ołtarza. Warto obejrzeć na prawym skrzydle ołtarza namalowaną w postaci "komiksu" legendę o założeniu Klosterneuburgu koło Wiednia przez św. Leonarda - wskazuje ona na to, że fundatorem ołtarza był prawdopodobnie jeden z mieszkających w Lewoczy kupców wiedeńskich. 14-tu dobroczyńców przedstawia też kolejny ołtarz (w tej samej linii, w głąb kościoła), pochodzący z 1696 r. Ostatni ołtarz w lewej nawie jest poświęcony Dobremu Pasterzowi, pochodzi z tego samego 1696 r. i został wystawiony staraniem proboszcza Štefana Győefyego.
Ołtarz Narodzenia Pana, barokowy, usytuowany w kaplicy w lewej tylnej części kościoła powstały w 1752 r. staraniem ostrzyhomskiego arcybiskupa Mikulaša Csákyego, jako oprawa dla kilku renesansowych rzeźb autorstwa Mistrza Pawła, odnalezionych przypadkiem w 1698 r w lewockim ratuszu. I tak rzeźby, przedstawiające klęczącą Madonnę, św. Józefa, trzy anioły i dwóch pasterzy utworzyły ołtarz - szopkę. Figura Marii Panny bardzo przypomina rzeźbę Madonny z Ołtarza Wita Stwosza w Krakowie. Równolegle, w kaplicy przybudowanej do prawej nawy, używanej niegdyś do chrztów, znajduje się ołtarz św. Elżbiety. Najstarszą jego częścią są malowidła (autorstwa prawdopodobnie Mikołaja z Lewoczy) na skrzydłach ołtarza z 1493 r., prawdopodobnie pochodzące z dawnego kościoła św. Elżbiety, stojącego za murami miejskimi, zburzonego w pierwszej połowie XVI w. Dla ich wykorzystania w 1857 r. wybudowano neogotycki ołtarz.
Ołtarz św. Michała Archanioła, znajduje się w prawej nawie, kilka kroków obok głównego wejścia. Był to ołtarz, przy którym według tradycji zaraz po wyborze składał przysięgę lewocki burmistrz. Z dawnego ołtarza, zniszczonego w czasie kontrreformacji, została tylko główna figura, uważana najpierw za świętego Floriana, w XVIII w. właściwie zinterpretowana. Ołtarz powstał w latach 1719-31. W tej samej linii, ale bliżej prezbiterium stoi ołtarz św. Katarzyny, jeden z najstarszych w lewockim kościele. W predelli tryptyk, będący przykładem najstarszego malarstwa tablicowego na Słowacji. Pochodzi z r. 1400. W środku Chrystus Tronujący w otoczeniu aniołów, po prawej stronie Sen Jakuba, po lewej nowsze przedstawienie św. Zofii z córkami - Wiarą, Nadzieją i Miłością. Obrazy te uważane są za przejaw wpływu malarstwa prawosławnego. W głównej części ołtarza - rzeźba św. Katarzyny z 1460 r. Obrazy na skrzydłach przedstawiają sceny z życia i śmierci św. Katarzyny. Na ścianie prawej nawy, w miejscu, gdzie niegdyś znajdowało się zamurowane po pożarze wejście do kościoła usytuowano ołtarz, zestawiony z fragmentów dawniejszych ołtarzy. Nazywany jest ołtarzem Bożonarodzeniowej Predelli, z uwagi na piękny obraz Epifanii, gdzie Trzej Królowie jako tło swego pokłonu mają krajobraz naddunajski. W ołtarzowej skrzyni rzeźby z ok. 1420 r. przedstawiają św. Jakuba starszego, Jana Ewangelistę, Jana Chrzciciela i Jerzego. Ołtarz został utworzony w 1961 r. Obok stoi część ołtarza, przedstawiającego dwie Marie idące do Grobu Pańskiego, pochodząca z pobliskiej wsi Kuri